Rò hậu môn: Phân loại, nguyên nhân, chẩn đoán và điều trị
Đau rát, chảy dịch hậu môn có thể là dấu hiệu rò hậu môn. Xem ngay cách nhận biết và phương pháp điều trị bệnh rò hậu môn ngay!
Rò hậu môn không chỉ gây đau nhức mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và tâm lý người bệnh. Nếu không điều trị đúng cách, bệnh có thể kéo dài dai dẳng, gây biến chứng nguy hiểm. Vậy đâu là nguyên nhân, triệu chứng và phương pháp điều trị rò hậu môn hiệu quả? Tìm hiểu ngay qua bài viết sau đây!
1. Rò hậu môn là gì?
Rò hậu môn là một bệnh lý hậu môn trực tràng phổ biến, đặc trưng bởi sự hình thành một đường hầm bất thường nối giữa ống hậu môn và vùng da xung quanh hậu môn. Bệnh thường xuất hiện ở độ tuổi từ 20 - 40, trong đó độ tuổi trung bình khi chẩn đoán bệnh lần đầu vào khoảng 38 tuổi. Tỷ lệ mắc bệnh ở nam giới cao hơn nữ giới.
Về cấu trúc, rò hậu môn gồm một lỗ mở chính nằm bên trong ống hậu môn và một hoặc nhiều lỗ mở thứ cấp trên bề mặt da. Những đường rò này có thể đơn giản hoặc phức tạp, có thể kéo dài từ lỗ rò chính. Trong một số trường hợp, lỗ rò có thể bị bít tắc và hình thành áp xe mới, gây ra nhiều đường rò phức tạp.
Tình trạng rò hậu môn không chỉ gây đau đớn, khó chịu mà còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.
Rò hậu môn đặc trưng bởi sự hình thành một đường hầm nối giữa ống hậu môn và vùng da xung quanh
2. Nguyên nhân gây rò hậu môn
Rò hậu môn chủ yếu hình thành do áp xe hậu môn trực tràng. Bên trong ống hậu môn có khoảng 8 – 10 tuyến hậu môn, nằm dọc theo đường răng cưa. Khi các tuyến bị tắc nghẽn do nhiễm trùng, vi khuẩn sẽ xâm nhập vào lớp cơ thắt hậu môn, gây ra tình trạng áp xe. Áp xe vỡ ra có thể tạo thành một đường rò bất thường nối giữa ống hậu môn và da xung quanh. Đây chính là lý do khiến 30 – 70% bệnh nhân từng bị áp xe hậu môn sau đó phát triển thành rò hậu môn.
Ngoài áp xe hậu môn, một số nguyên nhân khác cũng có thể dẫn đến sự hình thành đường rò hậu môn:
- Dẫn lưu ổ áp xe hoặc phẫu thuật vùng hậu môn.
- Dị vật trong trực tràng.
- Bệnh Crohn.
- Nứt kẽ hậu môn.
- Ung thư biểu mô hậu môn - trực tràng.
- Xạ trị.
- Nhiễm trùng đặc hiệu (Actinomyces, lao, bệnh lymphogranuloma venereum thứ phát do nhiễm chlamydia).
Một số yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc rò hậu môn bao gồm:
- Béo phì
- Tiểu đường
- Hút thuốc lá
- Tăng lipid máu
- Lối sống ít vận động.
Rò hậu môn chủ yếu hình thành do áp xe hậu môn trực tràng
3. Triệu chứng rò hậu môn
Triệu chứng rò hậu môn phổ biến bao gồm:
- Sưng đau quanh hậu môn.
- Rỉ dịch có mùi hôi từ lỗ rò. Dịch có thể chứa máu hoặc mủ.
- Đau khi đi đại tiện.
- Có thể sốt, mệt mỏi, ớn lạnh khi bị nhiễm trùng.
- Vùng da xung quanh lỗ rò nhạy cảm, dễ bị kích ứng, viêm đỏ.
4. Phân loại rò hậu môn
Phân loại lỗ rò hậu môn theo Parks:
Rò hậu môn liên cơ thắt
- Hình thành do áp xe quanh hậu môn
- Đường rò phổ biến: Bắt đầu từ đường lược, đi qua cơ thắt trong vào không gian kẽ giữa cơ thắt trong và cơ thắt ngoài, sau đó kết thúc ở da quanh hậu môn hoặc tầng sinh môn.
- Các biến thể khác: Không có lỗ rò ở tầng sinh môn; đường rò cao nhưng bịt kín; đường rò cao đi tới trực tràng dưới hoặc vùng chậu.
- Là loại rò hậu môn thường gặp nhất, chiếm khoảng 70% trong số tất cả các trường hợp mắc bệnh.
Rò hậu môn xuyên cơ thắt
- Thường do áp-xe hố ngồi trực tràng.
- Đường rò phổ biến: Xuất phát từ đường lược, xuyên qua cả cơ thắt trong và cơ thắt ngoài đến hố ngồi trực tràng, sau đó kết thúc ở da quanh hậu môn hoặc tầng sinh môn.
- Tỷ lệ mắc bệnh: 25% trong tổng số các trường hợp rò hậu môn
- Các biến thể khác: Đường rò cao có lỗ rò ở tầng sinh môn; đường rò cao nhưng bịt kín.
Rò hậu môn trên cơ thắt
- Do áp-xe trên cơ nâng hậu môn
- Đường rò phổ biến: Xuất phát từ đường lược vào không gian kẽ, đi lên trên cơ nâng hậu môn, sau đó cong xuống phía ngoài cơ thắt ngoài đến hố ngồi trực tràng, cuối cùng mở ra da quanh hậu môn hoặc tầng sinh môn.
- Tỷ lệ mắc bệnh: 5% trong tổng số các trường hợp rò hậu môn.
- Các biến thể khác: Đường rò cao nhưng bịt kín (có thể sờ thấy qua thành trực tràng phía trên đường lược).
Rò hậu môn ngoài cơ thắt
- Thường xuất phát từ dị vật đâm vào trực tràng và thoát dịch qua cơ nâng hậu môn hoặc chấn thương xuyên thấu tầng sinh môn, bệnh Crohn, viêm vùng chậu, ung thư hậu môn - trực tràng hoặc biến chứng của việc điều trị ung thư.
- Đường rò phổ biến: Xuất phát từ da quanh hậu môn, đi qua hố ngồi trực tràng, sau đó hướng lên trên xuyên qua cơ nâng hậu môn đến thành trực tràng, hoàn toàn nằm ngoài cơ thắt hậu môn, có hoặc không có kết nối với đường lược.
- Rất hiếm gặp, chỉ chiếm khoảng 1% trong số các trường hợp rò hậu môn
- Đây có thể là loại khó điều trị nhất do cần phải bảo tồn phức hợp cơ thắt.
Phân loại rò hậu môn
5. Rò hậu môn có nguy hiểm không?
Rò hậu môn không phải là bệnh lý đe dọa trực tiếp đến tính mạng nhưng nếu không được điều trị đúng cách, bệnh có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh.
Ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày
- Cơn đau dai dẳng cùng với tình trạng rỉ dịch mủ liên tục khiến người bệnh luôn trong trạng thái khó chịu, mất tự tin khi giao tiếp.
- Việc phải vệ sinh hậu môn thường xuyên do dịch rò chảy ra có thể gây bất tiện, ảnh hưởng đến công việc và sinh hoạt cá nhân.
- Người bệnh thường gặp khó khăn khi ngồi lâu hoặc vận động mạnh, làm giảm hiệu suất làm việc và chất lượng giấc ngủ.
Nguy cơ nhiễm trùng lan rộng
- Nếu không được xử lý kịp thời, vi khuẩn từ đường rò có thể lan sang các khu vực xung quanh, gây viêm mô tế bào hoặc áp xe hậu môn tái phát.
- Nhiễm trùng nghiêm trọng có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời.
Các biến chứng sau điều trị
- Một số phương pháp điều trị rò hậu môn có thể làm tổn thương cơ vòng hậu môn, gây mất kiểm soát đại tiện (són phân).
- Phẫu thuật không đúng kỹ thuật hoặc hình thành mô sẹo sau điều trị có thể dẫn đến hẹp hậu môn, khiến bệnh nhân gặp khó khăn khi đại tiện.
Tỷ lệ tái phát cao
Tỷ lệ tái phát của rò hậu môn có thể dao động từ 3% đến 57%, tùy thuộc vào mức độ phức tạp của đường rò và phương pháp điều trị. Các yếu tố làm tăng nguy cơ tái phát bao gồm:
- Bệnh nhân béo phì hoặc hút thuốc lá.
- Tiền sử phẫu thuật hậu môn trước đó.
- Có nhiều đường rò hoặc rò xuyên cơ thắt cao.
- Áp xe hình móng ngựa hoặc không xác định được lỗ rò bên trong.
Tái phát thường xảy ra trong năm đầu tiên sau điều trị, đòi hỏi bệnh nhân phải theo dõi sát sao và tái khám định kỳ.
Rò hậu môn có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh.
6. Chẩn đoán rò hậu môn
Chẩn đoán rò hậu môn đòi hỏi sự đánh giá kỹ lưỡng từ bác sĩ chuyên khoa để xác định chính xác vị trí, mức độ phức tạp của đường rò cũng như các bệnh lý liên quan. Việc phát hiện và phân loại rò hậu môn đúng cách giúp xây dựng phác đồ điều trị hiệu quả, ngăn ngừa biến chứng và giảm nguy cơ tái phát.
Bác sĩ sẽ bắt đầu bằng việc thăm khám trực tiếp (kiểm tra bằng ngón tay) vùng hậu môn để tìm kiếm các dấu hiệu bất thường, bao gồm kiểm tra da quanh hậu môn và bất kỳ lỗ mở bên ngoài nào cũng như kiểm tra cũng như trương lực cơ thắt.
Trong một số trường hợp, việc thăm khám này có thể gây đau hoặc khó chịu cho bệnh nhân. Do đó, bác sĩ có thể tiến hành dưới gây tê hoặc gây mê để đảm bảo đánh giá chính xác và toàn diện hơn.
Các phương pháp chẩn đoán rò hậu môn khác:
- Nội soi hậu môn - trực tràng: Xác định vị trí và đánh giá lỗ mở bên trong, ngoài ra còn hỗ trợ đánh giá niêm mạc trực tràng, phát hiện các bệnh lý liên quan như viêm loét đại tràng, polyp đại tràng hoặc ung thư. Thường được chỉ định trong các trường hợp nghi ngờ có tổn thương phối hợp ở đường tiêu hóa.
- Siêu âm đầu dò hậu môn - trực tràng: Sử dụng đầu dò siêu âm chuyên dụng đưa vào hậu môn để quan sát cấu trúc bên trong, giúp xác định hướng đi của đường rò, đánh giá mức độ tổn thương của cơ thắt hậu môn.
- Chụp cắt lớp vi tính CT và chụp cộng hưởng từ MRI vùng chậu: Các phương pháp có độ nhạy cao, giúp phát hiện chính xác các đường rò phức tạp, giúp đánh giá xem rò hậu môn có liên quan đến các cấu trúc khác trong vùng chậu không và hỗ trợ lên kế hoạch điều trị.
- Chụp X-quang đường rò: Sử dụng chất cản quang bơm vào đường rò để hiển thị rõ trên phim X-quang, giúp xác định hình dạng, độ dài và các nhánh phụ của đường rò.
Sau khi xác định được đường rò, bác sĩ có thể yêu cầu thêm các xét nghiệm để tìm nguyên nhân gây bệnh, đặc biệt khi nghi ngờ các bệnh lý toàn thân như:
- Xét nghiệm máu: Kiểm tra dấu hiệu viêm nhiễm hoặc bệnh lý liên quan (lao, bệnh Crohn, suy giảm miễn dịch…).
- Xét nghiệm tìm vi khuẩn lao: Xét nghiệm PCR hoặc nuôi cấy vi khuẩn.
- Sinh thiết: Khi nghi ngờ ung thư.
Chẩn đoán rò hậu môn
7. Điều trị rò hậu môn
Điều trị rò hậu môn cần cân nhắc nhiều yếu tố, bao gồm mức độ phức tạp của đường rò, chức năng cơ thắt hậu môn và tình trạng bệnh lý nền của bệnh nhân. Hiện nay, phương pháp phẫu thuật vẫn là lựa chọn chính để loại bỏ đường rò, kết hợp với một số biện pháp hỗ trợ nhằm tăng hiệu quả điều trị và giảm nguy cơ tái phát.
7.1. Phẫu thuật
Phẫu thuật là phương pháp điều trị được lựa chọn phổ biến với mục tiêu là dẫn lưu nhiễm trùng, loại bỏ đường rò và tránh bệnh kéo dài hoặc tái phát trong khi vẫn bảo tồn chức năng cơ thắt hậu môn cho bệnh nhân.
- Phẫu thuật mở lỗ rò: Áp dụng phổ biến cho các trường hợp rò hậu môn đơn giản, không ảnh hưởng nhiều đến cơ thắt hậu môn. Tỷ lệ thành công của phương pháp này có thể lên đến 90% nếu được chỉ định đúng cách.
- Thủ thuật tạo vạt nâng cao: Áp dụng cho bệnh nhân mắc bệnh Crohn, bệnh nhân có nguy cơ cao bị mất chức năng hậu môn nếu thực hiện các phương pháp khác. Thủ thuật này bao gồm đóng lỗ trong của đường rò bằng mô lành để bảo tồn cơ thắt.
- Đặt ống dẫn lưu Seton: Hiệu quả đối với các trường hợp rò hậu môn phức tạp, rò do bệnh Crohn. Một selon dẫn lưu dẫn lưu được đặt qua đường rò và buộc lỏng tại chỗ để duy trì dẫn lưu lâu dài, trong khi một seton khác thắt chặt dần quanh đường rò để chia tách cơ thắt một cách từ từ, giảm nguy cơ mất kiểm soát hậu môn
- Thắt đường rò liên cơ thắt: Kỹ thuật giúp bảo tồn cơ thắt hậu môn, có thể áp dụng cho các trường hợp rò đơn giản và cả phức tạp. Bác sĩ sẽ khâu thắt đường rò tại vị trí giữa hai lớp cơ thắt để ngăn chặn sự tiếp diễn của nhiễm trùng mà không gây tổn thương đến cơ hậu môn. Phương pháp này có thể được thực hiện sau khi đặt ống dẫn lưu seton.
7.2. Các phương pháp điều trị ít xâm lấn
- Laser hoặc nội soi đóng đường dò: Có hiệu quả tốt trong ngắn hạn, tuy nhiên chưa đánh giá được khả năng tái phát rò hậu môn.
- Sử dụng keo Fibrin: Giúp đóng đường rò mà không làm tổn thương cơ thắt. Tuy nhiên, tỷ lệ thành công thấp, cần kết hợp với các biện pháp khác để nâng cao hiệu quả điều trị.
7.3. Điều trị nội khoa
- Phẫu thuật kết hợp với dự phòng kháng sinh dài hạn và sử dụng thuốc sinh học như Infliximab, Adalimumab được áp dụng phổ biến ở bệnh nhân mắc bệnh Crohn, giúp giảm tỷ lệ tái phát hiệu quả.
- Kháng sinh chỉ định cho các bệnh nhân suy giảm miễn dịch, người có các dấu hiệu bệnh toàn thân và có tình trạng viêm mô tế bào tại áp xe.
- Đối với một số bệnh nhân mắc bệnh Crohn có lỗ rò hậu môn trực tràng kháng thuốc, phương pháp điều trị tại chỗ bằng tế bào gốc trung mô được coi là hiệu quả và an toàn. Tuy nhiên, phương pháp này không được áp dụng rộng rãi.
Các phương pháp điều trị rò hậu môn
8. Phòng ngừa rò hậu môn tái phát
Rò hậu môn có thể tái phát nếu không có biện pháp phòng ngừa hợp lý sau điều trị. Vì vậy, bệnh nhân cần tuân thủ những nguyên tắc quan trọng trong chăm sóc và sinh hoạt hàng ngày để hạn chế nguy cơ tái phát:
Chăm sóc hậu môn đúng cách sau phẫu thuật
Sau khi phẫu thuật rò hậu môn, việc vệ sinh và chăm sóc vết thương là yếu tố quan trọng giúp vết thương mau lành và giảm nguy cơ nhiễm trùng:
- Ngâm hậu môn bằng nước ấm: Thực hiện ngâm hậu môn khoảng 15 - 20 phút/lần, 2 - 3 lần/ngày để làm sạch vết thương và kích thích quá trình lành tự nhiên.
- Vệ sinh đúng cách: Luôn giữ vùng hậu môn khô ráo, sạch sẽ, tránh sử dụng giấy vệ sinh cứng có thể gây kích ứng. Ưu tiên dùng nước ấm rửa nhẹ nhàng sau khi đi đại tiện.
- Dùng thuốc theo chỉ định: Sử dụng thuốc giảm đau, kháng viêm, thuốc bôi hoặc đặt hậu môn theo hướng dẫn của bác sĩ để ngăn ngừa biến chứng.
Điều chỉnh chế độ ăn uống hợp lý
Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa rò hậu môn tái phát. Một số nguyên tắc ăn uống cần lưu ý:
- Bổ sung chất xơ: Ăn nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt giúp hệ tiêu hóa hoạt động tốt hơn, hạn chế táo bón - nguyên nhân chính gây áp lực lên hậu môn.
- Uống đủ nước: Mỗi ngày nên uống tối thiểu 2 lít nước để làm mềm phân, hỗ trợ quá trình đại tiện dễ dàng.
- Tránh thực phẩm gây kích thích: Kiêng đồ ăn cay nóng, rượu bia, cà phê vì có thể gây kích ứng niêm mạc hậu môn, làm tăng nguy cơ viêm nhiễm.
Xây dựng thói quen sinh hoạt khoa học
- Hạn chế ngồi lâu: Ngồi quá lâu, đặc biệt trên bề mặt cứng, có thể làm tăng áp lực lên hậu môn. Nếu công việc bắt buộc phải ngồi nhiều, hãy đứng dậy vận động nhẹ nhàng sau mỗi 30 - 60 phút.
- Tập thể dục thường xuyên: Đi bộ, yoga, bơi lội giúp cải thiện lưu thông máu, tăng cường sức khỏe tiêu hóa và hỗ trợ phòng tránh táo bón.
- Không nhịn đại tiện: Hình thành thói quen đi đại tiện đúng giờ, tránh rặn mạnh để hạn chế tổn thương hậu môn.
Khám hậu môn – trực tràng định kỳ
Người từng bị rò hậu môn cần kiểm tra sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các bất thường, đặc biệt nếu xuất hiện các dấu hiệu như đau nhức hậu môn, chảy dịch bất thường, táo bón kéo dài. Khám định kỳ giúp bác sĩ đánh giá tình trạng hậu môn – trực tràng và đưa ra hướng xử lý kịp thời nếu cần thiết.
Phòng ngừa rò hậu môn tái phát
Tham khảo:
