Tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp: Lợi ích, giới hạn

Tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp có thể giúp phát hiện dấu hiệu đáng ngờ ở phổi trước khi người được chụp thấy triệu chứng. Phương pháp này đặc biệt đáng cân nhắc với người có tiền sử hút thuốc nhiều năm. Tuy nhiên, không phải ai cũng cần chụp định kỳ. Vì vậy, hiểu rõ lợi ích và rủi ro sẽ giúp bạn trao đổi với bác sĩ trước khi quyết định.

Để tìm hiểu CT liều thấp để làm gì, ai cần thực hiện và những điều cần cân nhắc và cách chuẩn bị trước khi thực hiện, hãy cùng theo dõi trong bài viết dưới đây của Trung tâm Y khoa NeoMedic nhé!

Tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp (LDCT) dùng ít tia X hơn CT ngực thông thường để tìm dấu hiệu nghi ngờ ung thư phổi ở người có nguy cơ cao nhưng chưa có triệu chứng. Khi áp dụng đúng đối tượng, phương pháp có thể giúp giảm tử vong do ung thư phổi. Tuy nhiên, một kết quả nghi ngờ có thể cần kiểm tra thêm và một lần chụp bình thường cũng không loại trừ hoàn toàn bệnh. [1,2,3]

CT liều thấp trong tầm soát ung thư phổi

Tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp, viết tắt là LDCT, là kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính giúp bác sĩ quan sát phổi qua nhiều hình ảnh. Những hình ảnh này giúp bác sĩ xem các vùng trong phổi mà phim X-quang ngực thông thường khó thể hiện rõ. LDCT được thiết kế để sử dụng lượng tia X thấp hơn CT ngực thông thường. Dù dùng liều thấp, người chụp vẫn tiếp xúc với tia X. [1,5]

Điểm khác nhau là mục đích kiểm tra, không nhất thiết là loại máy được sử dụng. Nếu bạn đang ho ra máu, ho kéo dài, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc có biểu hiện đáng lo, hãy đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân. Khi đã có triệu chứng, bác sĩ cần khám và lựa chọn cách kiểm tra phù hợp để tìm nguyên nhân, thay vì chỉ dựa vào lịch tầm soát. [4,5]

• Khi đi tầm soát, bạn có thể hoàn toàn khỏe, sinh hoạt bình thường và chưa cảm thấy khó chịu ở phổi. Bác sĩ sẽ xem liệu tuổi, tiền sử hút thuốc và sức khỏe của bạn có phù hợp với tầm soát hay không. Mong muốn kiểm tra để yên tâm là điều dễ hiểu, nhưng chưa đủ để quyết định nên chụp định kỳ.
• Kết quả ghi “nốt phổi” chưa phải chẩn đoán ung thư. Bác sĩ cần xem đặc điểm của nốt, những hình ảnh khác và thông tin của bạn trước khi quyết định theo dõi hay làm thêm kiểm tra. [4,5]
• LDCT dùng để tầm soát thường không cần tiêm thuốc cản quang. Nếu bạn cần một lần CT khác để tìm nguyên nhân triệu chứng hoặc kiểm tra tổn thương, bác sĩ có thể lựa chọn kỹ thuật khác. Hãy hỏi cơ sở thực hiện về cách chuẩn bị phù hợp với lần chụp được chỉ định. [5]

Tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp

Lợi ích của tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp

Với người có nguy cơ cao, CT liều thấp có thể giúp phát hiện những dấu hiệu bất thường ở phổi khi họ chưa thấy triệu chứng. Các nghiên cứu cũng cho thấy tầm soát đúng đối tượng giúp giảm tử vong do ung thư phổi. Đó là những lợi ích cần xem xét cùng với nguy cơ và tình trạng sức khỏe của từng người. [2,3]

Phát hiện tổn thương ở phổi khi chưa có triệu chứng

Ung thư phổi ở giai đoạn đầu có thể chưa gây ra triệu chứng rõ ràng. Vì vậy, có người vẫn sinh hoạt bình thường mà chưa biết phổi đã xuất hiện dấu hiệu đáng chú ý. Tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp giúp bác sĩ tìm những dấu hiệu đáng chú ý trên hình ảnh, trong đó có nốt phổi, trước khi người được tầm soát nhận thấy biểu hiện của bệnh. [1,5]

Nếu phim có dấu hiệu nghi ngờ, bác sĩ sẽ xem đặc điểm tổn thương, tiền sử hút thuốc và phim cũ để chọn bước kiểm tra phù hợp. Phát hiện một nốt phổi chưa có nghĩa là ung thư; cách theo dõi cũng khác nhau tùy từng trường hợp. [4,5]

• Người chưa có triệu chứng vẫn có thể được bác sĩ đề nghị tầm soát nếu thuộc nhóm nguy cơ phù hợp. Mục tiêu là tìm những dấu hiệu đáng chú ý trước khi có biểu hiện, chứ không phải đợi đến khi ho, đau hoặc khó thở mới kiểm tra. [1,2]
• Hình ảnh CT giúp quan sát phổi qua nhiều lớp cắt. Nhờ đó, bác sĩ có thêm thông tin về vị trí và đặc điểm của một vùng bất thường. Tuy nhiên, hình ảnh chỉ là một phần của quá trình đánh giá, không tự trả lời chắc chắn nguyên nhân của tổn thương. [5]
• Nếu phát hiện nốt phổi, bác sĩ có thể cần xem lại phim trước đó. Một dấu hiệu đã được theo dõi từ trước có thể cần cách xử trí khác một dấu hiệu mới xuất hiện. Người bệnh không nên chỉ dựa vào chữ “nốt” để đoán mình mắc ung thư.
• Trước khi đăng ký chụp, bạn nên hỏi bác sĩ mình có thuộc nhóm nguy cơ cao nên tầm soát hay không. Điều này quan trọng hơn chọn chụp chỉ vì mong muốn thấy được những nốt rất nhỏ. [2,3]

Phát hiện tổn thương phổi khi chưa có triệu chứng

Giảm tử vong do ung thư phổi ở nhóm nguy cơ cao

Các nghiên cứu lớn cho thấy tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp có thể làm giảm số người tử vong vì ung thư phổi trong những nhóm có nguy cơ cao, chủ yếu là người đang hoặc từng hút thuốc nhiều năm. Lợi ích này được chứng minh ở những người có nguy cơ phù hợp, không phải ở tất cả mọi người. [2,3,6]

Trong nghiên cứu NLST tại Hoa Kỳ, số ca tử vong do ung thư phổi ở nhóm tầm soát bằng LDCT thấp hơn khoảng 20% so với nhóm chụp X-quang ngực. Con số 20% là mức giảm khi so sánh hai nhóm nghiên cứu, không có nghĩa cứ 100 người chụp sẽ có 20 người được cứu sống. Lợi ích với mỗi người còn tùy thuộc nguy cơ và tình trạng sức khỏe. [6]

• Kết quả từ những người hút thuốc nhiều năm không thể áp nguyên cho người không hút thuốc hoặc có nguy cơ thấp hơn. Vì thế, chụp sớm hoặc chụp nhiều hơn chưa chắc mang lại lợi ích nếu bạn không thuộc nhóm phù hợp. [2,3]
• Khi đánh giá có nên tham gia tầm soát, bác sĩ còn cân nhắc sức khỏe hiện tại. Nếu phát hiện vấn đề, người bệnh có thể phải kiểm tra thêm và đôi khi cần điều trị. Khả năng thực hiện những bước tiếp theo cũng là yếu tố quan trọng trong quyết định. [2]
• Nếu bạn còn hút thuốc, giảm nguy cơ lâu dài vẫn cần gắn với cai thuốc lá. Chụp CT không loại bỏ tác hại của hút thuốc và không giúp phổi tránh được mọi bệnh liên quan đến thuốc lá. [9]

Hỗ trợ phát hiện sớm và giảm tử vong ở người ung thư phổi

Giới hạn của phương pháp LDCT

Tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp có thể giúp ích cho người phù hợp, nhưng kết quả không phải lúc nào cũng rõ ràng. Một dấu hiệu trên phim có thể khiến bạn phải kiểm tra thêm dù sau đó không phát hiện ung thư. Ngược lại, không thấy dấu hiệu đáng ngờ cũng chưa bảo đảm mọi trường hợp ung thư đã được loại trừ. [3,4]

Dương tính giả, nốt phổi và các bước đánh giá tiếp theo

Nghe bác sĩ nói phim có “nốt phổi”, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến ung thư. Nhưng nốt phổi chỉ là cách mô tả một dấu hiệu được nhìn thấy trên ảnh. Nốt đó chưa đủ để kết luận là ung thư. Kết quả dương tính giả là khi lần tầm soát gợi ý có vấn đề đáng nghi, nhưng những kiểm tra sau đó không xác nhận ung thư. [4,5]

Nếu phát hiện bất thường, bác sĩ có thể so sánh với phim cũ, đề nghị theo dõi hình ảnh hoặc làm những kiểm tra cần thiết khác. Không có một cách xử trí chung cho mọi nốt phổi. Một số nơi dùng cách phân loại Lung-RADS để thống nhất cách báo cáo CT tầm soát, nhưng phân loại trên phim vẫn không thay thế kết luận chẩn đoán khi cần kiểm tra thêm. [5,10]

• Phát hiện nốt phổi không có nghĩa bạn sẽ phải sinh thiết ngay. Việc kiểm tra thêm hay chỉ theo dõi tùy thuộc nhiều thông tin, bao gồm kết quả hình ảnh và nguy cơ của người được chụp. [5,10]
• Khi nhận phiếu kết quả, hãy hỏi bác sĩ dấu hiệu trên phim cần được theo dõi vào thời điểm nào và vì sao. Không nên tự chọn lịch kiểm tra dựa trên câu chuyện của người khác, vì mỗi nốt phổi có đặc điểm riêng. [5,10]
• Các lần kiểm tra bổ sung có thể khiến bạn mất thêm thời gian, chi phí và đôi khi phải thực hiện thủ thuật có rủi ro. Đây là điểm cần hiểu trước khi quyết định tham gia tầm soát, ngay cả khi lần chụp đầu tiên diễn ra đơn giản. [3,4]

Xuất hiện dương tính giả cần đánh giá lại

Bức xạ khi chụp CT liều thấp

Tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp được thiết kế để dùng lượng tia X thấp hơn CT ngực thông thường. Đây là ưu điểm của kỹ thuật tầm soát, nhưng “liều thấp” không có nghĩa hoàn toàn không có tia X. Khi phải chụp nhiều lần hoặc thực hiện thêm kiểm tra, tổng lượng tia nhận được cũng là điều bác sĩ cần tính đến. [1,5]

Một lần chụp CT không đồng nghĩa chắc chắn gây hại. Tuy vậy, bạn cũng cần biết việc chụp lặp lại có thể làm tăng lượng tia X đã tiếp xúc. Nếu một người thuộc nhóm có thể hưởng lợi từ tầm soát, bác sĩ sẽ xem xét lợi ích đó cùng những rủi ro có thể xảy ra. Bạn nên chụp theo tư vấn của bác sĩ thay vì tự lên lịch kiểm tra nhiều lần. [2,3]

• Nếu bạn đã chụp CT phổi hoặc có những lần kiểm tra hình ảnh trước đó, hãy cho bác sĩ biết và mang theo kết quả còn giữ. Điều này giúp bác sĩ có thêm thông tin trước khi quyết định có cần khảo sát tiếp hay không.
• Nếu phim tầm soát xuất hiện bất thường, bác sĩ có thể đề nghị kiểm tra thêm. Bạn nên hỏi vì sao cần lần kiểm tra ấy, nó giúp trả lời điều gì và có phương án theo dõi nào phù hợp với trường hợp của mình. [3,5]
• Người có nguy cơ thấp không nên mặc nhiên chụp định kỳ chỉ vì kỹ thuật “liều thấp”. Lợi ích đã được chứng minh rõ hơn ở những nhóm nguy cơ cao được lựa chọn phù hợp. [2,3]

Tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp có lượng tia X thấp

Âm tính giả, chẩn đoán quá mức và phát hiện tình cờ

Ngoài trường hợp phim có dấu hiệu nghi ngờ nhưng sau đó không xác nhận ung thư, tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp còn có những điểm cần hiểu trước khi tầm soát. Đôi khi kết quả không phát hiện bệnh đang có, đôi khi phim tìm thấy một bất thường mà người bệnh có thể không bao giờ bị ảnh hưởng trong cuộc đời; cũng có lúc bác sĩ thấy dấu hiệu nằm ngoài mục tiêu kiểm tra ban đầu. [3,4]

• Âm tính giả là khi kết quả tầm soát không gợi ý ung thư dù bệnh vẫn tồn tại. Vì vậy, nếu sau lần chụp bạn xuất hiện ho kéo dài, ho ra máu hoặc biểu hiện đáng lo khác, đừng lấy kết quả âm tính trước đó để trì hoãn khám. [4]
• Chẩn đoán quá mức là khi tầm soát tìm thấy một ung thư mà nếu không được phát hiện, bệnh có thể không gây triệu chứng hoặc ảnh hưởng đến tính mạng trong suốt cuộc đời người đó. Đây không phải “chẩn đoán nhầm” một bệnh không tồn tại. Vấn đề là người bệnh có thể phải trải qua điều trị mà chưa chắc nhận được lợi ích tương xứng. [3,4]
• Phát hiện tình cờ là khi phim cho thấy dấu hiệu bất thường ngoài điều bác sĩ chủ yếu muốn kiểm tra. Có dấu hiệu không cần xử lý đặc biệt, nhưng một số trường hợp có thể dẫn đến những lần khám hoặc kiểm tra riêng. Bác sĩ sẽ xem ý nghĩa của phát hiện trong từng trường hợp. [3]
• Vì vậy, phát hiện càng nhiều bất thường chưa chắc đã tốt hơn. Khi có kết quả, bác sĩ cần trao đổi về lợi ích và những rủi ro có thể xảy ra trước khi quyết định kiểm tra hoặc điều trị thêm. [3,4]

Cho kết quả âm tính giả

Nhóm nguy cơ và tiêu chí tham khảo

Không phải ai cũng nên chụp CT liều thấp định kỳ. Một nguồn tham khảo quan trọng là khuyến nghị USPSTF năm 2021 của Hoa Kỳ, hướng tới người có nguy cơ ung thư phổi cao do tiền sử hút thuốc. Người được khuyến nghị phải đáp ứng đủ các điều kiện, không chỉ một điều kiện riêng lẻ. Đây là hướng dẫn tại Hoa Kỳ, chưa có cơ sở để coi các mốc này là quy định sàng lọc chung của Việt Nam. [2]

• Độ tuổi theo USPSTF: từ 50 đến 80 tuổi. Chỉ nằm trong khoảng tuổi này chưa đủ để tự quyết định chụp. [2]
• Mức độ hút thuốc: đã hút tổng cộng từ 20 gói-năm trở lên. “Gói-năm” tính cả số lượng thuốc hút mỗi ngày và số năm đã hút. [1,2]
• Tình trạng hút thuốc: đang hút thuốc hoặc đã bỏ thuốc chưa đủ 15 năm. Nếu đã bỏ lâu hơn, tiêu chí USPSTF 2021 có thể không còn phù hợp; cần hỏi bác sĩ nếu bạn có băn khoăn về nguy cơ. [2]
• Cách tính gói - năm: số bao thuốc trung bình mỗi ngày nhân với số năm hút. Ví dụ, hút một bao mỗi ngày trong 20 năm được tính là 20 gói - năm. Hút nửa bao mỗi ngày trong 20 năm được tính là 10 gói - năm. [1]
• Nếu lượng thuốc hút thay đổi qua các năm, hãy nói với bác sĩ từng giai đoạn. Ví dụ, đã có thời gian hút một bao/ngày và một thời gian khác chỉ hút nửa bao/ngày. Bác sĩ sẽ cần các thông tin này để tính mức hút tích lũy phù hợp, thay vì dùng một con số ước chừng. [1]
• Người có triệu chứng như ho ra máu, ho kéo dài hoặc những biểu hiện bất thường cần được khám để tìm nguyên nhân, thay vì tự xem đây là nhu cầu sàng lọc của người khỏe mạnh. Bác sĩ sẽ quyết định loại kiểm tra phù hợp. [4]

Để buổi tư vấn hữu ích, hãy mang theo những thông tin bạn có về hút thuốc và sức khỏe. Nếu đã từng chụp CT hoặc X-quang phổi, mang cả kết quả cũ. Bác sĩ sẽ giúp xác định bạn cần tầm soát hay khám để tìm nguyên nhân triệu chứng, đồng thời giải thích bước tiếp theo nếu cần. [2,5]

• Ghi lại số năm hút thuốc và lượng hút trung bình mỗi ngày. Nếu có thời gian ngừng hút rồi hút lại, bạn cũng nên nói rõ để bác sĩ hiểu tiền sử của mình.
• Nếu đã bỏ thuốc, hãy cho bác sĩ biết khoảng thời gian bạn ngừng hút. Nếu không nhớ chính xác, bạn có thể nêu thời điểm gần đúng để bác sĩ hỏi thêm. [2]
• Cho bác sĩ biết các bệnh đang được theo dõi, thuốc đang dùng và những vấn đề sức khỏe ảnh hưởng đến khả năng kiểm tra tiếp nếu phim chụp có bất thường.
• Nói rõ triệu chứng đang có, dù bạn đến với mong muốn “tầm soát”. Một triệu chứng mới có thể khiến bác sĩ lựa chọn hướng khám khác so với chương trình sàng lọc cho người chưa có biểu hiện. [4]
• Mang những phim, phiếu kết quả hoặc hồ sơ kiểm tra phổi còn giữ được. Nếu lần trước đã có nốt phổi được theo dõi, thông tin này rất hữu ích cho cuộc trao đổi. [5]
• Nếu còn hút thuốc, hãy hỏi thêm về hỗ trợ cai thuốc. Tầm soát LDCT và cai thuốc không thay thế cho nhau; bạn có thể trao đổi cả hai trong một buổi tư vấn. [9]

Trao đổi với bác sĩ về các dấu hiệu bất thường

Câu hỏi thường gặp về tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp

Người không hút thuốc có nên chụp LDCT định kỳ?

Không có khuyến nghị chung rằng tất cả người không hút thuốc cần chụp LDCT định kỳ. Các tiêu chí USPSTF và ACS được xây dựng cho những nhóm có tiền sử hút thuốc nhất định, nên không thể tự áp cho toàn bộ người dân. Nếu lo về nguy cơ của mình hoặc có triệu chứng, hãy trao đổi với bác sĩ để được tư vấn phù hợp. [2,9]

Tầm soát LDCT được thực hiện bao lâu một lần?

USPSTF năm 2021 khuyến nghị chụp hằng năm cho những người đáp ứng đủ điều kiện trong hướng dẫn của Hoa Kỳ. Đây không phải lịch chung cho mọi người tại Việt Nam. Nếu kết quả có bất thường, bác sĩ có thể đưa ra kế hoạch kiểm tra khác với lịch tầm soát thông thường. [2,10]

X-quang ngực có thay thế LDCT để sàng lọc không?

Không. X-quang ngực không được USPSTF khuyến nghị là phương pháp thay thế tương đương LDCT khi sàng lọc ung thư phổi ở nhóm nguy cơ cao. Điều đó không có nghĩa X-quang vô ích; bác sĩ vẫn có thể chỉ định X-quang trong những tình huống khám bệnh khác. [2]

Chụp CT liều thấp có cần tiêm thuốc cản quang không?

LDCT dùng để tầm soát ung thư phổi thường không cần tiêm thuốc cản quang. Nếu cần chụp CT để làm rõ triệu chứng hoặc một tổn thương, cách chụp có thể khác. Bạn nên hỏi cơ sở thực hiện để biết hướng dẫn chuẩn bị cho đúng lần kiểm tra của mình. [5]

Đã tầm soát LDCT có cần tiếp tục cai thuốc lá không?

Có. LDCT không xóa bỏ những nguy cơ sức khỏe do thuốc lá gây ra và không thay thế cai thuốc. Nếu bạn còn hút thuốc, hãy trao đổi với nhân viên y tế về cách được hỗ trợ cai thuốc, bất kể có tham gia tầm soát hay không. [9]

Cai thuốc lá sau khi tầm soát LDCT

Tầm soát ung thư phổi bằng CT liều thấp có thể giúp giảm tử vong do ung thư phổi ở người có nguy cơ cao phù hợp, nhưng không phải ai cũng cần chụp và kết quả không phải lúc nào cũng rõ ràng. Trước khi quyết định, bạn nên hiểu cả lợi ích, khả năng phải kiểm tra thêm và những điều kết quả chụp chưa thể khẳng định. Mục tiêu là lựa chọn cách kiểm tra có ích cho sức khỏe, thay vì chụp nhiều chỉ để yên tâm. Nếu đang phân vân về tiền sử hút thuốc hoặc nguy cơ ung thư phổi, bạn có thể liên hệ để được các bác sĩ tại Trung tâm Y khoa NeoMedic thăm khám và tư vấn chi tiết.

Nội dung nhằm cung cấp kiến thức sức khỏe, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hay tư vấn riêng của bác sĩ.

Tài liệu tham khảo:

1. CDC — Screening for Lung Cancer.
2. USPSTF — Lung Cancer: Screening, 2021.
3. Jonas DE và cộng sự — Evidence Report and Systematic Review, JAMA 2021.
4. NCI — Lung Cancer Screening (PDQ).
5. ACR/RSNA — Lung Cancer Screening.
6. National Lung Screening Trial Research Team — Reduced Lung-Cancer Mortality with Low-Dose CT, NEJM 2011.
7. de Koning HJ và cộng sự — NELSON Trial, NEJM 2020.
8. Kim EE và cộng sự — Time to Benefit for Lung Cancer Screening, 2025 
9. Wolf AM và cộng sự — American Cancer Society Lung Cancer Screening Guideline Update, 2023.
10. American College of Radiology — Lung-RADS.