Tiểu đường thai kỳ: tầm soát, nguy cơ và cách theo dõi

Tiểu đường thai kỳ thường được phát hiện qua xét nghiệm, dù người mẹ vẫn cảm thấy bình thường. Để hiểu rõ tình trạng này và giúp thai phụ biết vì sao cần tầm soát, bác sĩ đánh giá kết quả ra sao và cần theo dõi những gì, hãy cùng theo dõi trong bài viết dưới đây của Trung tâm Y khoa NeoMedic nhé!

Tiểu đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thai kỳ. Bệnh thường không có triệu chứng rõ nên mẹ bầu vẫn cần tầm soát theo lịch khám. Tuần 24 - 28 là mốc tầm soát thường quy theo hướng dẫn Việt Nam. Người có yếu tố nguy cơ có thể được đánh giá sớm hơn. Kế hoạch quản lý tùy từng trường hợp và có thể gồm điều chỉnh dinh dưỡng, vận động phù hợp, theo dõi đường huyết và điều trị khi cần. Sau sinh, người từng mắc bệnh vẫn nên kiểm tra lại và duy trì sàng lọc theo hướng dẫn.

Tiểu đường thai kỳ là gì?

Tiểu đường thai kỳ, còn gọi là đái tháo đường thai kỳ, là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thai kỳ ở người chưa có bằng chứng mắc đái tháo đường tuýp 1 hoặc tuýp 2 từ trước. Khi mang thai, cơ thể có những thay đổi làm tăng nhu cầu insulin. Ở một số người, cơ thể không đáp ứng đủ với nhu cầu đó, khiến glucose trong máu tăng.

Đề kháng insulin là tình trạng tế bào phản ứng kém hơn với insulin, hormone giúp glucose từ máu đi vào tế bào để tạo năng lượng. Trong thai kỳ, các hormone do nhau thai tạo ra góp phần làm thay đổi độ nhạy với insulin. Cơ thể thường tăng tiết insulin để bù lại. Nếu khả năng bù trừ không đáp ứng đủ nhu cầu, glucose trong máu có thể tăng. Cơ chế này giúp giải thích vì sao một người trước đây chưa từng được chẩn đoán đái tháo đường vẫn có thể phát hiện đường huyết cao khi mang thai. [1, 2]

Tuy nhiên, một kết quả đường huyết bất thường không tự xác định được loại bệnh. Bác sĩ cần xem xét thời điểm phát hiện, tiền sử sức khỏe và tiêu chuẩn xét nghiệm. Nếu đường huyết đạt tiêu chuẩn chẩn đoán đái tháo đường từ đầu thai kỳ, bác sĩ có thể cần đánh giá khả năng bệnh đã tồn tại trước khi mang thai nhưng chưa được phát hiện. WHO và hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế phân biệt tình trạng này với đái tháo đường thai kỳ. [1 - 3]

Khi đọc kết quả xét nghiệm, mẹ bầu nên lưu ý:

• Cần biết mình đã làm xét nghiệm nào và mẫu được lấy vào thời điểm nào.
• Thời điểm phát hiện và tiền sử sức khỏe có thể ảnh hưởng đến cách bác sĩ phân loại tình trạng.
• Không nên tự kết luận chỉ từ một con số hoặc so sánh kết quả của mình với người khác.

Tiểu đường thai kỳ có thể ảnh hưởng đến cả mẹ bầu và thai nhi

Dấu hiệu tiểu đường thai kỳ

Tiểu đường thai kỳ thường không gây triệu chứng rõ. Một số người có thể khát nước hơn hoặc đi tiểu nhiều, nhưng các biểu hiện này cũng xuất hiện trong thai kỳ vì nhiều nguyên nhân. Không thể dựa vào cảm giác để xác định bệnh. [1, 5]

Dù cảm thấy khỏe, thai phụ vẫn có thể được đề nghị xét nghiệm. Tầm soát giúp phát hiện đường huyết bất thường trước khi xuất hiện biểu hiện rõ.

• Không có triệu chứng rõ không loại trừ khả năng mắc bệnh.
• Khát nước hoặc đi tiểu nhiều không phải dấu hiệu riêng của tiểu đường thai kỳ.
• Có biểu hiện bất thường chưa đủ để tự chẩn đoán.
• Nếu lo lắng về nguy cơ, hãy trao đổi với bác sĩ và thực hiện xét nghiệm theo lịch được tư vấn.

Thời điểm mẹ bầu cần tầm soát tiểu đường thai kỳ

Bác sĩ xác định thời điểm tầm soát theo hướng dẫn chuyên môn, tuổi thai và tình trạng sức khỏe của từng người. Theo hướng dẫn Việt Nam, bác sĩ đánh giá yếu tố nguy cơ từ lần khám thai đầu tiên. Người có nguy cơ cao có thể được xét nghiệm sớm, còn tuần 24 - 28 là mốc tầm soát thường quy với thai phụ chưa được chẩn đoán đái tháo đường trước đó.

Đánh giá nguy cơ từ lần khám thai đầu tiên

Trong lần khám thai đầu, bác sĩ có thể hỏi về sức khỏe, những lần mang thai trước và các yếu tố liên quan đến đường huyết. Từ đó, bác sĩ cân nhắc có cần xét nghiệm sớm hay không. Được đánh giá sớm không đồng nghĩa với kết luận đã mắc bệnh.

Một số yếu tố bác sĩ có thể lưu ý gồm từng mắc tiểu đường thai kỳ, từng sinh con nặng từ 4.000 g trở lên, thừa cân hoặc béo phì, tiền sử gia đình mắc đái tháo đường tuýp 2 và hội chứng buồng trứng đa nang. Có yếu tố nguy cơ không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh. Ngược lại, không có yếu tố nguy cơ cũng không loại trừ hoàn toàn khả năng mắc bệnh.

• Cung cấp thông tin về các lần mang thai trước, bệnh lý đang điều trị và thuốc đang dùng.
• Nếu từng mắc tiểu đường thai kỳ, hãy báo với bác sĩ ngay từ lần khám đầu.
• Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm đường huyết sớm tùy theo tuổi thai và tình trạng sức khỏe.
• Nếu kết quả sớm chưa cho thấy bất thường cần xử trí, bác sĩ vẫn có thể hẹn tầm soát ở tuần 24 - 28.

Yếu tố nguy cơ giúp bác sĩ xác định thời điểm cần theo dõi, chứ không thay thế kết quả xét nghiệm. Mẹ bầu cũng không cần tự thay đổi chế độ ăn hoặc tập luyện chỉ vì lo mình thuộc nhóm nguy cơ cao.

Bác sĩ đánh giá tổng thể các yếu tố như tuổi, chỉ số khối cơ thể trước thai kỳ, tiền sử rối loạn đường huyết và bệnh sử gia đình. Từng mắc tiểu đường thai kỳ là thông tin cần báo sớm, nhưng không thể tự kết luận tình trạng ở lần mang thai này chỉ từ tiền sử đó. [1]

Đánh giá nguy cơ tiểu đường ngay khi khám thai lần đầu

Tầm soát thường quy ở tuần 24 - 28

Ở giai đoạn 24 - 28 tuần, thai phụ thường được hướng dẫn làm nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) để đánh giá cách cơ thể xử lý glucose. Với nghiệm pháp 75 g, cơ sở y tế lấy mẫu tại ba mốc: lúc đói, sau uống glucose 1 giờ và sau 2 giờ. Hướng dẫn Việt Nam và ADA có tiêu chí chẩn đoán tương ứng cho chiến lược OGTT 75 g một bước.

Một số hướng dẫn quốc tế cũng mô tả cách sàng lọc hai bước, bắt đầu bằng nghiệm pháp tải glucose 50 g rồi làm OGTT 100 g nếu kết quả ban đầu vượt ngưỡng. Mỗi phương pháp có quy trình và tiêu chí riêng, vì vậy không nên lấy một con số từ phương pháp này để áp dụng cho phương pháp khác.

• Thực hiện theo chỉ định và hướng dẫn của cơ sở xét nghiệm.
• Trước ngày hẹn, hỏi cơ sở xét nghiệm về thời gian thực hiện và hướng dẫn nếu đang dùng thuốc.
• Ngưỡng chẩn đoán bằng OGTT khác với mục tiêu đường huyết dùng để theo dõi tại nhà.
• Bác sĩ sẽ đọc kết quả dựa trên loại nghiệm pháp, mốc lấy mẫu và tiêu chuẩn áp dụng.

Đọc thêm: Nghiệm pháp dung nạp glucose thai kỳ: Quy trình và ngưỡng chẩn đoán

Nếu kết quả bất thường, bác sĩ sẽ giải thích ý nghĩa và trao đổi bước tiếp theo. Mẹ bầu không nên tự chẩn đoán hoặc bắt đầu điều trị.

Ảnh hưởng của tiểu đường thai kỳ đến mẹ và thai nhi

Đường huyết tăng trong thai kỳ có liên quan đến một số nguy cơ cho mẹ và bé. Nguy cơ ở mỗi người không giống nhau, còn tùy đường huyết, sức khỏe tổng thể và quá trình theo dõi. Những nguy cơ dưới đây không phải kết cục chắc chắn của mọi thai kỳ.

Ảnh hưởng của tiểu đường thai kỳ đến mẹ

Tiểu đường thai kỳ có liên quan đến nguy cơ rối loạn tăng huyết áp, trong đó có tiền sản giật. Nếu thai phát triển lớn, cuộc sinh có thể phức tạp hơn. Bác sĩ sẽ đánh giá các yếu tố sản khoa của từng người, thay vì chỉ dựa vào tên chẩn đoán để quyết định cách sinh.

Về lâu dài, người từng mắc tiểu đường thai kỳ có nguy cơ cao hơn mắc đái tháo đường típ 2. Đây là lý do khâu kiểm tra sau sinh và theo dõi định kỳ vẫn cần thiết. Nguy cơ này không có nghĩa người mẹ chắc chắn sẽ mắc bệnh. [1, 4]

• Duy trì các buổi khám được hẹn để bác sĩ theo dõi đường huyết và sức khỏe tổng thể.
• Báo với bác sĩ về bệnh nền, thuốc đang dùng và những thay đổi khiến mẹ lo lắng.
• Không bỏ qua lịch xét nghiệm sau sinh chỉ vì cảm thấy khỏe.
• Nhắc đến tiền sử tiểu đường thai kỳ trong những lần khám sức khỏe sau này.

Tiểu đường thai kỳ làm tăng nguy cơ tăng huyết áp khi mang thai

Ảnh hưởng của tiểu đường thai kỳ đến bé

Đường huyết của mẹ tăng có thể liên quan đến tình trạng thai lớn hơn dự kiến, khiến cuộc sinh phức tạp hơn và làm tăng nguy cơ khó đưa vai trẻ ra sau khi đầu đã sổ. Sau sinh, trẻ có thể cần được theo dõi đường huyết và một số vấn đề sơ sinh như hạ đường huyết. Không phải trẻ nào có mẹ mắc tiểu đường thai kỳ cũng gặp những vấn đề này. [1, 4]

• Bác sĩ đánh giá sự phát triển của thai qua các lần khám và những kiểm tra được chỉ định.
• Cách sinh cần được trao đổi với bác sĩ sản khoa dựa trên tình trạng cụ thể.
• Sau sinh, nhân viên y tế có thể hướng dẫn theo dõi sức khỏe của trẻ.
• Nếu trẻ cần theo dõi thêm, hãy hỏi rõ mục đích và thời gian theo dõi.

Biện pháp quản lý tiểu đường thai kỳ

Kế hoạch quản lý được điều chỉnh theo kết quả đường huyết, giai đoạn thai kỳ và sức khỏe của mẹ. Thay đổi lối sống là một phần quan trọng, nhưng không phải trường hợp nào cũng chỉ cần điều chỉnh ăn uống và vận động.

Dinh dưỡng và vận động phù hợp

Dinh dưỡng trong thai kỳ cần đáp ứng nhu cầu của mẹ và sự phát triển của thai, đồng thời hỗ trợ kiểm soát đường huyết. Mẹ bầu không nên tự bỏ bữa, cắt hoàn toàn tinh bột hoặc áp dụng chế độ ăn kiêng khắc nghiệt. Tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng giúp điều chỉnh cách ăn theo tình trạng cụ thể. Hướng dẫn ADA đề cập chế độ ăn đa dạng với rau, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm phù hợp.

Đây là định hướng chung, không phải thực đơn áp dụng giống nhau cho tất cả mọi người.

• Duy trì bữa ăn theo hướng dẫn chuyên môn thay vì nhịn ăn để làm giảm chỉ số.
• Không tự loại bỏ cả nhóm thực phẩm nếu chưa được tư vấn.
• Báo với bác sĩ nếu buồn nôn nhiều, ăn uống khó khăn hoặc không thể theo kế hoạch đã thống nhất.
• Trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng nếu lịch sinh hoạt hoặc sức khỏe khiến việc ăn uống theo kế hoạch gặp khó khăn.

Một kế hoạch ăn uống phù hợp thường tính đến khẩu phần, loại thực phẩm, thời điểm ăn và nhu cầu dinh dưỡng của thai kỳ. Mục tiêu không phải là loại bỏ hoàn toàn carbohydrate, vì nhóm chất này vẫn cung cấp năng lượng và có trong nhiều thực phẩm cần thiết. Thay vào đó, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp mẹ bầu lựa chọn thực phẩm và phân bổ bữa ăn theo kết quả đường huyết, tình trạng dinh dưỡng và khả năng ăn uống. Không nên áp dụng thực đơn của người khác nếu chưa được tư vấn. [1, 4]

Hoạt động thể chất phù hợp cũng có thể là một phần của kế hoạch quản lý. Mức độ vận động cần tính đến tuổi thai, sức khỏe của mẹ và những lưu ý sản khoa. Người đang ít vận động không nên tự tăng cường độ đột ngột. Hãy hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu chương trình mới hoặc thay đổi đáng kể thói quen tập luyện.

Khả năng duy trì kế hoạch cũng cần được tính đến. Nếu khó sắp xếp bữa ăn, giờ đo hoặc vận động, hãy nói với bác sĩ để tìm cách phù hợp. Chia sẻ những ngày chưa làm theo kế hoạch giúp bác sĩ hiểu tình hình thực tế và điều chỉnh hỗ trợ, thay vì chỉ nhìn vào vài chỉ số đơn lẻ.

• Trao đổi với bác sĩ về loại hoạt động phù hợp với tình trạng thai kỳ.
• Chọn hình thức vận động có thể duy trì và thực hiện theo tư vấn.
• Báo với nhân viên y tế nếu có biểu hiện bất thường khi vận động.
• Không xem tập luyện là cách thay thế thuốc hoặc những lần theo dõi đã được chỉ định.

Mẹ bầu nên vận động hợp lý và hạn chế đường tinh chế

Theo dõi đường huyết và điều trị khi cần

Bác sĩ có thể hướng dẫn thời điểm đo đường huyết tại nhà, chẳng hạn lúc đói hoặc sau ăn. Kết quả giúp theo dõi đáp ứng với kế hoạch chăm sóc. Số lần đo và mục tiêu cụ thể cần được thống nhất với bác sĩ vì có thể khác nhau tùy tình trạng.

Chỉ số theo dõi tại nhà không giống ngưỡng chẩn đoán bằng OGTT. Hai loại xét nghiệm có mục đích và cách diễn giải khác nhau. Nếu các con số khiến mẹ bầu bối rối, hãy ghi lại kết quả và hỏi bác sĩ thay vì tự so sánh với thông tin trên mạng.

• Đo đúng thời điểm và theo cách đã được hướng dẫn.
• Ghi lại kết quả cùng thông tin bác sĩ yêu cầu để có đủ bối cảnh khi tái khám.
• Nếu quên đo hoặc kết quả khác thường, hỏi nhân viên y tế cách xử lý.
• Mang theo sổ theo dõi hoặc kết quả khi tái khám.

Khi xem các số đo, bác sĩ thường quan tâm cả thời điểm đo, mối liên hệ với bữa ăn và xu hướng qua nhiều ngày, thay vì chỉ nhìn một kết quả riêng lẻ. Mẹ bầu nên ghi đúng giờ đo và ghi chú nếu bữa ăn, giấc ngủ hoặc sinh hoạt hôm đó khác thường, khi bác sĩ yêu cầu. Máy đo tại nhà hỗ trợ theo dõi trong kế hoạch chăm sóc, nhưng không thay thế xét nghiệm cần thiết để chẩn đoán. [1]

Nếu dinh dưỡng, vận động và các điều chỉnh ban đầu chưa giúp đạt mục tiêu đường huyết, bác sĩ có thể cân nhắc dùng thuốc. Hướng dẫn Bộ Y tế nêu insulin là thuốc được chấp nhận sử dụng cho thai phụ. ADA cũng xem insulin là lựa chọn ưu tiên trong quản lý đái tháo đường thai kỳ. Bác sĩ quyết định có dùng thuốc hay không và theo dõi quá trình điều trị.

• Nhu cầu điều trị khác nhau giữa mỗi người và có thể thay đổi trong thai kỳ.
• Cần dùng thuốc không có nghĩa người mẹ đã làm sai hoặc chưa cố gắng đủ.
• Không tự bắt đầu, ngừng hoặc điều chỉnh thuốc, kể cả khi kết quả gần đây đã cải thiện.
• Báo cho bác sĩ biết các thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng.

Theo dõi đường huyết sau sinh

Sau sinh, nhu cầu insulin của cơ thể thay đổi nhanh. Với nhiều người mắc tiểu đường thai kỳ, đường huyết có thể trở về bình thường, nhưng không nên mặc định điều đó xảy ra ở tất cả mọi người. Một số người có thể còn rối loạn đường huyết hoặc cần tiếp tục được theo dõi.

Kiểm tra lại trong 4 - 12 tuần sau sinh

Hướng dẫn Bộ Y tế khuyến nghị người từng mắc đái tháo đường thai kỳ đánh giá lại chuyển hóa glucose trong 4 - 12 tuần sau sinh bằng nghiệm pháp dung nạp 75 g glucose đường uống trong 2 giờ. Bác sĩ sẽ đọc kết quả theo tiêu chuẩn dành cho người không mang thai. [1]

Giai đoạn sau sinh thường có nhiều thay đổi trong sinh hoạt và chăm sóc em bé. Mẹ có thể dễ quên lịch kiểm tra hoặc nghĩ rằng không cần xét nghiệm nếu cảm thấy khỏe. Hỏi bác sĩ về thời điểm thực hiện và cách đặt lịch trước khi xuất viện hoặc ở lần khám hậu sản có thể giúp mẹ chủ động hơn.

Mẹ có thể nhờ người thân hỗ trợ ghi lịch khám, giữ kết quả xét nghiệm và sắp xếp thời gian tái khám sau sinh khi cần thiết.

• Ghi lại mốc xét nghiệm sau sinh và hỏi cơ sở y tế về cách chuẩn bị.
• Nếu kết quả bất thường, trao đổi với bác sĩ về bước tiếp theo.
• Nếu không thể xét nghiệm đúng lịch, liên hệ cơ sở theo dõi để hỏi thời điểm phù hợp.
• Không tự kết luận đã hết bệnh chỉ từ cảm giác hoặc một kết quả đơn lẻ.

ADA cũng khuyến nghị kiểm tra bằng OGTT 75 g trong khoảng thời gian này. Nếu không thể đi đúng lịch, mẹ nên liên hệ cơ sở đang theo dõi để được sắp xếp lại thay vì bỏ qua lần kiểm tra. [4] Trong buổi hẹn, bạn có thể hỏi ý nghĩa của kết quả, liệu cần làm thêm xét nghiệm và khi nào cần kiểm tra lại. Ghi lịch vào sổ khám hoặc điện thoại để dễ nhớ.

Đánh giá lại chỉ số đường huyết sau sinh 4 - 12 tuần

Duy trì sàng lọc về lâu dài

Ngay cả khi kết quả sau sinh bình thường, người từng mắc tiểu đường thai kỳ vẫn cần sàng lọc đái tháo đường về sau. ADA khuyến nghị duy trì sàng lọc mỗi 1 - 3 năm. Hướng dẫn Bộ Y tế 1470/QĐ-BYT nêu mốc hằng năm ở một phần, trong khi phần khác ghi khoảng 1 - 3 năm. Do tài liệu có hai mốc khác nhau, bác sĩ nên xác định lịch phù hợp dựa trên kết quả sau sinh và tình trạng của từng người. [1, 4]

Theo dõi lâu dài không có nghĩa người mẹ chắc chắn sẽ mắc đái tháo đường. Đây là cách phát hiện sớm nếu đường huyết thay đổi và giúp bác sĩ cân nhắc những bước phù hợp với sức khỏe ở từng giai đoạn.

• Nhắc đến tiền sử tiểu đường thai kỳ trong những lần khám sức khỏe sau này.
• Hỏi bác sĩ về mốc tầm soát tiếp theo nếu chưa được hướng dẫn.
• Nếu dự định mang thai lần nữa, trao đổi về tiền sử bệnh và thời điểm cần kiểm tra.
• Duy trì lịch khám định kỳ đã được tư vấn, kể cả khi lần kiểm tra trước bình thường.

Câu hỏi thường gặp về tiểu đường thai kỳ

Không có triệu chứng thì có cần làm xét nghiệm không?

Có thể vẫn cần. Bệnh thường không biểu hiện rõ, nên tầm soát dựa trên lịch khám và đánh giá nguy cơ chứ không chỉ dựa vào cảm giác của mẹ bầu.

Đã được chẩn đoán thì có phải ai cũng cần dùng insulin không?

Không phải ai cũng cần insulin. Bác sĩ xem xét kết quả theo dõi và đáp ứng với kế hoạch quản lý trước khi cân nhắc thuốc. Mẹ bầu không nên tự quyết định dùng, ngừng hoặc điều chỉnh thuốc.

Nếu từng bị tiểu đường thai kỳ, lần mang thai sau cần báo với bác sĩ không?

Có. Hãy cho bác sĩ biết tiền sử này trong lần khám thai đầu để họ đánh giá nguy cơ và cân nhắc thời điểm xét nghiệm phù hợp. Tiền sử mắc bệnh không đồng nghĩa lần mang thai sau chắc chắn sẽ mắc lại.

Trao đổi với bác sĩ nếu lần mang thai trước bạn bị tiểu đường thai kỳ

Tiểu đường thai kỳ có thể không gây triệu chứng rõ, vì vậy tầm soát đúng thời điểm giúp phát hiện tình trạng đường huyết cần được theo dõi. Khi được chẩn đoán, mẹ bầu có thể cần điều chỉnh dinh dưỡng, vận động, theo dõi đường huyết hoặc điều trị theo hướng dẫn riêng của bác sĩ. Sau sinh, kiểm tra lại và duy trì sàng lọc vẫn cần được lưu ý, kể cả khi mẹ cảm thấy khỏe.

Nếu cần tìm hiểu lịch khám thai hoặc xét nghiệm liên quan, bạn có thể liên hệ Trung tâm Y khoa NeoMedic để biết thêm chi tiết.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Y tế Việt Nam. Hướng dẫn quốc gia về sàng lọc và quản lý đái tháo đường thai kỳ, ban hành kèm Quyết định 1470/QĐ-BYT ngày 29/05/2024. Toàn văn Quyết định và hướng dẫn.
2. World Health Organization. Diagnostic criteria and classification of hyperglycaemia first detected in pregnancy. 2013. WHO.
3. American Diabetes Association Professional Practice Committee for Diabetes. 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care. 2026;49(Suppl 1). ADA.
4. American Diabetes Association Professional Practice Committee for Diabetes. 15. Management of Diabetes in Pregnancy: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care. 2026;49(Suppl 1). ADA.
5. Centers for Disease Control and Prevention. Gestational Diabetes. CDC.