Vì sao chỉ số AFP trong máu cao? Tổng hợp nguyên nhân thường gặp

Khi AFP tăng vượt mức bình thường, người bệnh cần tìm hiểu nguyên nhân để có biện pháp kiểm tra và điều trị phù hợp, tránh bỏ sót các bệnh nguy hiểm. Tìm hiểu chi tiết những nguyên nhân phổ biến khiến chỉ số AFP trong máu cao trong bài viết sau!

1. Sơ lược về chỉ số AFP

AFP (Alpha-fetoprotein) là một loại protein được sản xuất chủ yếu bởi gan và túi noãn hoàng của thai nhi trong giai đoạn bào thai. Ở người trưởng thành, AFP hầu như tồn tại với nồng độ rất thấp. Xét nghiệm AFP được sử dụng để đánh giá chức năng gan, tầm soát ung thư gan và theo dõi sự phát triển của thai nhi.

Trong cơ thể người lớn, AFP có thể tăng khi gan bị tổn thương hoặc xuất hiện các khối u tế bào mầm. Với phụ nữ mang thai, chỉ số AFP là thành phần quan trọng trong sàng lọc dị tật thai nhi ở tam cá nguyệt thứ hai.

Ngưỡng AFP bình thường

• Người trưởng thành không mang thai: 0 - 40 ng/mL.
• Trẻ sơ sinh: AFP tự nhiên cao và giảm dần trong vài tháng đầu đời.

Ngưỡng AFP trong thai kỳ: Tuần 15 - 20: 10 - 150 ng/mL

Khi nào được xem là AFP tăng bất thường?

• AFP > 40 ng/mL ở người lớn.
• Sự gia tăng đột ngột, không phù hợp với diễn tiến bệnh lý hay tuổi thai.

AFP hầu như tồn tại với nồng độ rất thấp trong máu trừ giai đoạn sơ sinh

2. Nguyên nhân khiến chỉ số AFP trong máu cao

Chỉ số AFP trong máu cao có thể xuất phát từ nhiều nhóm nguyên nhân khác nhau, bao gồm thai kỳ, bệnh lý gan, tình trạng lành tính và cả các bệnh ác tính. Trong đó, nhóm nguyên nhân liên quan thai kỳ được xem là phổ biến nhất, đặc biệt khi AFP của mẹ tăng cao bất thường trong tam cá nguyệt thứ hai:

2.1. Nhóm nguyên nhân liên quan thai kỳ

Các nguyên nhân gây tăng chỉ số AFP trong thai kỳ bao gồm:

• Khuyết tật ống thần kinh (tật nứt đốt sống và vô sọ)
• Thoát vị rốn
• Thoát vị thành bụng
• U quái thai xương cùng cụt
• Bất thường nhau thai
• U nang bạch huyết
• Bất thường về thận
• Bệnh xương thủy tinh
• Dọa sảy thai
• Mẹ sụt cân hoặc thai chậm tăng trưởng (IUGR)

Chỉ số AFP trong thai kỳ có thể tăng do nhiều nguyên nhân

2.2. Nhóm nguyên nhân ác tính (ung thư)

Nhiều loại ung thư có khả năng làm AFP tăng mạnh như:

• Ung thư biểu mô tế bào gan 
• Khối u tế bào mầm (tinh hoàn, buồng trứng)
• Ung thư đường mật trong gan
• Ung thư dạ dày
• Ung thư tinh hoàn
• Ung thư buồng trứng

2.3. Nhóm nguyên nhân lành tính 

Nhóm nguyên nhân lành tính vẫn có thể làm chỉ số AFP tăng cao. Những tình trạng này thường liên quan đến rối loạn gan mật, bệnh di truyền, viêm nhiễm hoặc rối loạn chuyển hóa. Mức tăng AFP trong nhóm này thường dao động từ nhẹ đến trung bình và có xu hướng ổn định hoặc giảm khi bệnh được kiểm soát:

• Bệnh về gan là nguyên nhân lành tính phổ biến nhất gây tăng chỉ số AFP, bao gồm viêm gan cấp tính tối cấp, xơ gan, viêm gan siêu vi cấp và mãn tính, bệnh gan mãn tính, viêm gan do thuốc, bệnh gan do rượu/không do rượu, viêm gan ở trẻ sơ sinh và hoại tử gan,...
• Lạm dụng rượu hoặc ma túy
• Bệnh giãn mao mạch mất điều hòa (Ataxia-telangiectasia)
• Viêm đại tràng
• Tắc mật
• Tăng tyrosin máu di truyền loại 1
• Tăng AFP do di truyền
• Hội chứng Beckwith-Wiedemann
• Bệnh lupus ban đỏ hệ thống (SLE)
• Bệnh Hirschsprung
• Bệnh Wilson

Nhiều bệnh lý lành tính và ác tính có thể làm tăng chỉ số AFP trong máu

3. Chỉ số AFP trong máu cao có nguy hiểm không?

Mức AFP tăng cao có thể phản ánh nhiều nhóm nguyên nhân khác nhau từ hoàn toàn lành tính đến các bệnh ác tính nguy hiểm. Độ nguy hiểm phụ thuộc vào tình trạng người bệnh, giá trị AFP tăng đến mức nào và có đi kèm triệu chứng hay tổn thương cơ quan hay không.

Nhóm nguyên nhân liên quan thai kỳ

AFP tăng trong thai kỳ có thể chỉ là sai số do tính tuổi thai không chính xác, nhưng cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo dị tật ống thần kinh, bất thường thành bụng hoặc bất thường nhau thai.

• Nguy hiểm cao nếu AFP tăng mạnh kèm kết quả siêu âm bất thường của thai.
• Nguy hiểm thấp nếu kết quả siêu âm bình thường và bác sĩ xác nhận tuổi thai sai hoặc mẹ có yếu tố ảnh hưởng (sụt cân, đa thai).

Nhóm nguyên nhân ác tính (ung thư)

Nhóm các nguyên nhân này này được xem là nguy hiểm nhất, đặc biệt khi AFP tăng vượt 200 ng/mL hoặc tăng nhanh theo thời gian.

• Ung thư biểu mô tế bào gan (HCC): AFP tăng cao thường gợi ý u gan đang hoạt động hoặc di căn gan.
• U tế bào mầm: AFP tăng rất cao, cần chẩn đoán và điều trị sớm.
• Ung thư dạ dày, đường mật, buồng trứng, tinh hoàn: AFP có thể dùng để theo dõi tiến triển và tiên lượng.

Mức độ nguy cơ của bệnh phụ thuộc vào giai đoạn ung thư và mức tăng AFP.

Chỉ số AFP tăng có nguy hiểm không phụ thuộc vào tình trạng người bệnh, mức độ tăng AFP và triệu chứng đi kèm

4. Cần làm gì khi chỉ số AFP trong máu cao?

Khi có kết quả AFP cao, bác sĩ sẽ tư vấn và chỉ định các xét nghiệm/chẩn đoán liên quan khác:

Người lớn

• Kiểm tra tiền sử bệnh gan.
• Làm siêu âm ổ bụng để phát hiện tổn thương khu trú ở gan hoặc gan to bất thường.
• Nếu AFP ≥ 100-200 ng/mL hoặc tăng nhanh, cần chụp CT/MRI gan để tìm khối u.
• Kiểm tra men gan (ALT, AST, GGT), bilirubin, INR nhằm đánh giá chức năng gan.
• Nếu nghi ngờ u tế bào mầm, cần xét nghiệm kèm hCG và LDH.
• Ngưng rượu, hạn chế thuốc gây độc gan, điều trị viêm gan đúng phác đồ.
• Tái kiểm tra AFP theo chỉ định của bác sĩ.

Thai phụ

• Xác định lại tuổi thai chính xác để loại trừ sai số.
• Siêu âm hình thái học thai nhằm phát hiện khuyết tật ống thần kinh, bất thường thành bụng, u quái hoặc bất thường nhau thai.
• Thực hiện các xét nghiệm khác tùy tuổi thai và chỉ định của bác sĩ.
• Theo dõi thêm tình trạng thai chậm tăng trưởng, dọa sảy hoặc bất thường nước ối.

Trẻ em

• Kiểm tra các loại bệnh lý di truyền.
• Xét nghiệm AFP lặp lại theo lịch định kỳ, vì trẻ sơ sinh vốn có AFP tự nhiên rất cao và giảm dần theo tháng tuổi.
• Siêu âm gan - thận để phát hiện bất thường cấu trúc nếu có.
• Nếu AFP duy trì cao kéo dài hoặc tăng trở lại, cần làm xét nghiệm khối u tế bào mầm và đánh giá bởi bác sĩ ung bướu nhi.

Các biện pháp cần làm khi chỉ số AFP tăng cao

5. Cách giảm chỉ số AFP về mức bình thường

Để giảm chỉ số AFP về bình thường, bạn cần tuân thủ những hướng dẫn sau đây:

• Tuân thủ điều trị nguyên nhân gây tăng AFP.
• Hạn chế tối đa rượu bia và chất gây độc cho gan.
• Duy trì cân nặng hợp lý, tránh béo phì và gan nhiễm mỡ.
• Ăn chế độ lành mạnh: tăng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt; hạn chế thực phẩm chiên rán và đồ chế biến sẵn.
• Uống đủ nước và ngủ đủ giấc để gan phục hồi tốt hơn.
• Tập luyện thể thao nhẹ đến trung bình ít nhất 150 phút/tuần giúp cải thiện chức năng gan.
• Tránh tự ý dùng thuốc hoặc thực phẩm chức năng không có sự tư vấn từ nhân viên y tế.
• Đi tái khám và kiểm tra sức khỏe định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Cần tuân thủ lối sống lành mạnh và tái khám định kỳ để giảm chỉ số AFP về bình thường

6. Giải đáp các câu hỏi thường gặp (FAQ)

Giải đáp một số câu hỏi thường gặp khi có chỉ số AFP trong máu cao:

6.1. AFP cao có phải ung thư gan không?

Không. AFP cao có thể xuất hiện trong rất nhiều tình trạng khác nhau như viêm gan, xơ gan, tắc mật, bệnh di truyền, bất thường thai kỳ hoặc khối u tế bào mầm. Ung thư gan chỉ là một trong nhiều nguyên nhân và thường được xác định khi AFP tăng rất cao kèm hình ảnh bất thường trên siêu âm hoặc CT/MRI.

6.2. AFP cao nhưng siêu âm bình thường có đáng lo?

Có thể đáng lo trong một số trường hợp, đặc biệt ở người có nguy cơ cao như viêm gan B, viêm gan C hoặc xơ gan. Siêu âm có thể bỏ sót khối u nhỏ. Khi AFP tăng kéo dài hoặc tăng nhanh, bác sĩ thường chỉ định thêm CT hoặc MRI gan để tầm soát kỹ hơn.

6.3. Thai phụ AFP cao có phải dị tật 100%?

AFP cao chỉ là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ, không khẳng định được nguy cơ dị tật ở thai nhi. Để kết luận chính xác, thai phụ cần kết hợp siêu âm hình thái, đo độ mờ da gáy, tư vấn di truyền và các xét nghiệm sàng lọc khác nếu cần.

6.4. AFP bao lâu giảm sau điều trị?

AFP có thể thuyên giảm sau điều trị tùy thuộc vào nguyên nhân gây tăng chỉ số này. AFP có thể giảm sau vài tuần khi điều trị viêm gan hiệu quả hoặc giải quyết tắc mật. Trong trường hợp ung thư, AFP giảm dần sau phẫu thuật, hóa trị hoặc liệu pháp nhắm trúng đích, thường được đánh giá lại sau 4-12 tuần. Trẻ em sau sinh có AFP tự nhiên cao và giảm dần trong vài tháng đến vài năm tùy độ tuổi.

6.5. Có cần nhịn ăn khi xét nghiệm AFP?

Không cần nhịn ăn khi xét nghiệm AFP. Chỉ số này không bị ảnh hưởng bởi bữa ăn. Tuy nhiên, bác sĩ có thể yêu cầu làm kèm các xét nghiệm khác như chức năng gan hoặc mỡ máu - những xét nghiệm này đôi khi cần nhịn ăn. Do đó, bạn hãy hỏi kỹ thông tin từ bác sĩ để được tư vấn chính xác nhất.

Giải đáp một số câu hỏi thường gặp khi có chỉ số AFP trong máu cao

Chỉ số AFP cao là lời “nhắc nhở” cơ thể đang có những biến đổi cần được theo dõi kịp thời. Chủ động kiểm tra và theo dõi sức khỏe đúng cách sẽ giúp bạn kiểm soát rủi ro và bảo vệ cuộc sống lâu dài. Trung tâm Y khoa NeoMedic là địa chỉ tầm soát ung thư đường tiêu hóa uy tín tại Hà nội, cung cấp dịch vụ xét nghiệm, siêu âm và tư vấn Ung bướu chuyên sâu. Liên hệ ngay hotline 0968 636 630 để được hỗ trợ!

Nguồn: Oluwaseun O. Adigun; Siva Naga S. Yarrarapu; Muhammad Zubair; Shailesh Khetarpal, 2024. Alpha-Fetoprotein Analysis. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430750/.