Vi khuẩn HP: Dấu hiệu, đường lây, xét nghiệm và điều trị

Bài viết được tham vấn y khoa bởi Ths.BS Trần Đức Cảnh - bác sĩ chuyên khoa điều trị Khoa Nội soi và thăm dò chức năng tại Trung tâm Y khoa NeoMedic.

Vi khuẩn HP (Helicobacter pylori, viết tắt H. pylori) sống được trong lớp nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày. Nhiều người nhiễm HP không có biểu hiện rõ ràng. Nhưng khi tồn tại lâu, vi khuẩn có thể gây viêm dạ dày, loét dạ dày – tá tràng và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày. Vì vậy, khi xét nghiệm xác nhận nhiễm HP, người bệnh nên được bác sĩ đánh giá để chọn phác đồ tiệt trừ và kiểm tra lại sau điều trị.

HP dương tính không đồng nghĩa với ung thư dạ dày. Nhiễm HP mạn là một yếu tố nguyên nhân quan trọng của ung thư dạ dày, nhưng chỉ một phần người nhiễm tiến triển thành bệnh ác tính. Kết quả dương tính cần được bác sĩ đánh giá và điều trị đúng cách, thay vì tự mua kháng sinh hay dùng lại đơn cũ.

 Nội dung được đối chiếu với: ACG 2024, Đồng thuận Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam 2023, NCI, NIDDK, IARC và khuyến nghị của Asian Pacific Association of Gastroenterology.

Tìm hiểu chung về vi khuẩn HP và mức độ nguy hiểm

Helicobacter pylori là vi khuẩn hình xoắn, cư trú trong lớp nhầy phủ niêm mạc dạ dày. Vi khuẩn tạo ra enzyme urease, giúp hình thành môi trường thuận lợi hơn quanh nó giữa dịch acid, đồng thời di chuyển được trong lớp nhầy và bám vào bề mặt niêm mạc.

Nếu không được tiệt trừ, HP có thể tồn tại dai dẳng. Phản ứng viêm kéo dài nhiều năm, trong khi người nhiễm đôi khi không nhận thấy triệu chứng tiêu hóa nào. Không ít trường hợp chỉ tình cờ phát hiện HP khi kiểm tra sức khỏe, dù trước đó ăn uống bình thường.

Về mức độ nguy hiểm, HP là nguyên nhân gây:

• Loét dạ dày -  tá tràng.
• Nhiễm mạn tính còn có quan hệ nhân quả với ung thư biểu mô tuyến dạ dày và lymphoma MALT. Từ năm 1994, IARC đã xếp H. pylori vào nhóm tác nhân gây ung thư ở người.
• Ở một số người, viêm kéo dài dẫn đến viêm teo niêm mạc, dị sản ruột, rồi hình thành tổn thương tiền ung thư.

Dù vậy, không phải ai mang HP cũng sẽ mắc ung thư. Nguy cơ của từng người còn phụ thuộc mức độ tổn thương niêm mạc, đặc điểm chủng vi khuẩn, tuổi, tiền sử gia đình, hút thuốc và chế độ ăn.

Tại Việt Nam, đồng thuận của Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam ghi nhận nhiễm HP phổ biến, còn tỷ lệ kháng kháng sinh tăng nhanh, trở thành thách thức đáng kể cho điều trị. Một phác đồ từng hiệu quả với người khác vì thế chưa chắc phù hợp.

Vi khuẩn Helicobacter pylori cư trú trong lớp nhầy phủ niêm mạc dạ dày

Triệu chứng nhiễm vi khuẩn HP

Nhiều người nhiễm vi khuẩn HP không có triệu chứng và chỉ phát hiện khi làm xét nghiệm. Khi HP gây viêm hoặc loét dạ dày - tá tràng, người bệnh có thể đau hoặc khó chịu vùng thượng vị, buồn nôn, nhanh no, đầy bụng sau ăn hoặc chán ăn.

Các biểu hiện này không chỉ gặp ở người nhiễm HP. Khó tiêu chức năng, trào ngược dạ dày - thực quản, tác dụng của một số thuốc và nhiều bệnh tiêu hóa khác cũng có thể gây triệu chứng tương tự. Vì vậy, chỉ dựa vào đau bụng hoặc đầy hơi thì chưa thể kết luận có nhiễm H. pylori.

Chẳng hạn, một người thường xuyên đầy bụng và đau âm ỉ vùng trên rốn sau ăn chưa chắc nguyên nhân là HP. Bác sĩ thường hỏi thêm triệu chứng kéo dài bao lâu, thuốc đang sử dụng, tiền sử loét dạ dày - tá tràng, tiền sử gia đình và các dấu hiệu bất thường trước khi chỉ định xét nghiệm phù hợp.

Mức độ đau cũng không cho biết chính xác niêm mạc dạ dày đang tổn thương đến đâu, đồng thời không thể dùng để xác định HP còn hay đã được tiệt trừ. Muốn biết chắc, người bệnh cần thực hiện xét nghiệm phù hợp theo chỉ định.

Ở người có triệu chứng khó tiêu, một số dấu hiệu cần được đánh giá sớm hơn gồm khó nuốt tăng dần, thiếu máu, sụt cân không chủ ý, nôn kéo dài hoặc tái diễn, xuất huyết tiêu hóa và xuất hiện khối bất thường ở vùng bụng trên. Những dấu hiệu này không đồng nghĩa với ung thư, nhưng là lý do để bác sĩ kiểm tra kỹ hơn và cân nhắc nội soi hoặc các xét nghiệm cần thiết.

Nôn ra máu, chất nôn giống bã cà phê hay phân đen như hắc ín có thể là dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa trên, càng cần cấp cứu nếu kèm chóng mặt, ngất hoặc mệt lả. Đau bụng dữ dội, đột ngột không hoàn toàn là triệu chứng do vi khuẩn HP. Những cơn đau này có thể do loét gây biến chứng, còn đau bụng cấp thì nhiều nguyên nhân khác cần loại trừ.

Đau hoặc khó chịu thượng vị là biểu hiện thường gặp khi HP gây viêm, loét dạ dày. 

Con đường lây nhiễm của vi khuẩn HP

HP lây từ người sang người, rõ nhất là giữa những người sống cùng một nhà. Đồng thuận Việt Nam nêu ba đường: miệng - miệng, phân - miệng và thiết bị y tế nhiễm bẩn. Phần lớn ca nhiễm bắt đầu từ tuổi nhỏ.

Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam (VNAGE) ghi nhận thói quen người lớn nhai thức ăn rồi mớm cho trẻ có liên quan tới nguy cơ nhiễm. Dùng chung dụng cụ ăn uống cũng mở thêm cơ hội tiếp xúc miệng - miệng. Dù vậy, cũng chính tài liệu này cho biết khả năng mang HP trên đũa dường như rất thấp.

Con đường lây nhiễm vi khuẩn HP mạnh nhất là qua miệng - miệng

Đối tượng nên làm xét nghiệm vi khuẩn HP

Người khỏe mạnh không cần tự đi test HP mỗi năm. Đồng thuận Việt Nam nêu nguyên tắc: chỉ xét nghiệm khi đã có mục tiêu điều trị nếu kết quả dương tính. Cách làm này tránh những khảo sát không cần thiết và hạn chế kháng sinh dùng thiếu chỉ định.

Theo đồng thuận Việt Nam, nhóm có chỉ định xét nghiệm gồm:

• Người đang mắc hoặc có tiền sử loét dạ dày - tá tràng nhưng chưa từng được khảo sát HP
• người khó tiêu chưa được đánh giá
• Người có tổn thương tiền ung thư dạ dày
• Người có lymphoma MALT mức độ thấp
• Người có thân nhân bậc một mắc ung thư dạ dày
• Người đã cắt nội soi ung thư dạ dày sớm.
• Người chuẩn bị dùng NSAID kéo dài, dùng aspirin liều thấp lâu dài
• Người thiếu máu thiếu sắt chưa rõ nguyên nhân
• Xuất huyết giảm tiểu cầu miễn dịch.

Mức độ bằng chứng và sức mạnh khuyến nghị của các nhóm này không giống nhau.

ACG 2024 mở rộng chỉ định tại Bắc Mỹ sang một số người có nguy cơ ung thư dạ dày tăng và thành viên trưởng thành sống cùng nhà với người nhiễm HP. Khi áp dụng ở Việt Nam, bác sĩ vẫn phải cân nhắc đặc điểm dịch tễ, nguy cơ cá nhân và hướng dẫn trong nước, thay vì mặc định cả nhà đều phải đi test.

Phương pháp xét nghiệm HP

HP được phát hiện bằng xét nghiệm không xâm lấn hoặc xét nghiệm trên mẫu mô lấy khi nội soi. Chọn cách nào còn tùy mục đích khảo sát, triệu chứng, dấu hiệu báo động, tiền sử bệnh và thuốc đang dùng.

• Test hơi thở ure là phương pháp không xâm lấn phát hiện nhiễm đang hoạt động. Người bệnh dùng ure có đánh dấu; nếu HP hiện diện, urease của vi khuẩn phân giải ure và tạo carbon dioxide mang dấu ấn đo được trong hơi thở. Đồng thuận Việt Nam ưu tiên phương pháp này ở nhiều bệnh cảnh, kể cả khi xác nhận tiệt trừ cho người không cần nội soi lại.
• Xét nghiệm kháng nguyên HP trong phân cũng phát hiện được nhiễm đang hoạt động và dùng để đánh giá kết quả sau điều trị nếu làm đúng kỹ thuật.
• Xét nghiệm máu tìm kháng thể HP có hạn chế quan trọng: kháng thể có thể tiếp tục tồn tại sau khi vi khuẩn đã được loại bỏ. Vì vậy, xét nghiệm này không phù hợp để xác nhận đã tiệt trừ HP thành công.
• Nội soi dạ dày cho biết nhiều hơn chuyện có hay không có HP. Bác sĩ quan sát niêm mạc thực quản, dạ dày, tá tràng, phát hiện ổ loét hoặc vùng nghi ngờ, đồng thời lấy mẫu mô làm test urease nhanh, mô bệnh học hoặc khảo sát chuyên sâu.

Theo đồng thuận Việt Nam 2023, người khó tiêu chưa được khảo sát từ 35 tuổi trở lên ở nữ, 40 tuổi trở lên ở nam hoặc có dấu hiệu báo động nên được nội soi đường tiêu hóa trên; khi đã nội soi, xét nghiệm HP thực hiện trên mẫu sinh thiết. Đây là ngưỡng đề xuất cho bệnh nhân khó tiêu, không phải căn cứ để tự quyết định nội soi chỉ dựa vào tuổi. Người trẻ hơn vẫn cần nội soi nếu có xuất huyết tiêu hóa, sụt cân không chủ ý, thiếu máu hay khó nuốt tăng dần.

Test hơi thở ure là xét nghiệm không xâm lấn giúp phát hiện HP đang hoạt động

Một điểm dễ bị bỏ qua: thuốc có thể làm giảm khả năng phát hiện HP, dẫn tới âm tính giả. Đồng thuận Việt Nam khuyến nghị tránh kháng sinh và bismuth ít nhất 4 tuần, ngừng PPI ít nhất 2 tuần trước xét nghiệm. Dù vậy, đừng tự dừng thuốc đang điều trị bệnh khác; hãy báo tên thuốc để được hướng dẫn thời điểm test.

Điều trị vi khuẩn HP

Mục tiêu điều trị là loại bỏ H. pylori, không chỉ làm dịu cơn đau hay đầy bụng. Các liệu trình thường phối hợp từ hai kháng sinh trở lên với thuốc ức chế tiết acid, một số phác đồ thêm bismuth.

Theo chỉ định của Hội khoa học Tiêu hóa Việt Nam, phác đồ bốn thuốc gồm 4 loại kháng sinh, được sử dụng trong 14 ngày, đồng thời nhấn mạnh thời gian 14 ngày cho các phác đồ tiệt trừ. ACG 2024 cũng ưu tiên optimized bismuth quadruple therapy 14 ngày cho nhiều bệnh nhân chưa điều trị khi chưa biết độ nhạy kháng sinh, và khuyến cáo tránh dùng theo kinh nghiệm phác đồ ba thuốc có clarithromycin nếu chưa chứng minh chủng HP còn nhạy.

• PPI
• Tetracycline
• Metronidazole
• Bismuth

Tuân thủ liệu trình ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiệt trừ. NIDDK khuyến cáo dùng đầy đủ thuốc theo chỉ định, vì ngừng sớm có thể khiến vi khuẩn tồn tại và làm vấn đề kháng kháng sinh khó kiểm soát hơn.

Tuy nhiên, người bệnh cần lưu ý, mọi loại thuốc, liều lượng và thời gian sử dụng cần được bác sĩ chuyên khoa chỉ định, kê đơn. Người bệnh không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh, dễ gây “nhờn thuốc”, ảnh hưởng đến sức khỏe, hiệu quả điều trị.

Các bài thuốc dân gian như mật ong, nghệ, tỏi, thảo dược, men vi sinh chỉ hỗ trợ cải thiện các vấn đề về tiêu hóa, không thay thế được liệu pháp tiêu diệt vi khuẩn HP.

Dựa trên tiền sử dùng kháng sinh và dị ứng thuốc để bác sĩ chỉ định thuốc điều trị

Phòng ngừa lây, tái nhiễm và theo dõi sau khi HP âm tính

Không biện pháp đơn lẻ nào bảo đảm phòng được mọi trường hợp nhiễm HP. Để phòng ngừa lây và tái nhiễm vi khuẩn HP, người bệnh nên:

• Rửa tay đúng cách
• Dùng nguồn nước và thực phẩm an toàn
• Không mớm thức ăn cho trẻ.
• Gia đình có người HP dương tính không cần xa lánh hay cách ly, dụng cụ ăn uống chỉ cần vệ sinh bình thường.

Câu hỏi thường gặp về vi khuẩn HP

Vi khuẩn HP có tự khỏi không?

HP thường tạo nhiễm khuẩn kéo dài nếu không được tiệt trừ. Triệu chứng tự biến mất cũng không chứng minh vi khuẩn đã hết, bởi HP tồn tại được mà không gây đau.

Sau điều trị HP bao lâu nên kiểm tra lại?

Theo ACG 2024, test xác nhận được thực hiện ít nhất 4 tuần sau khi hoàn tất liệu trình, kèm điều kiện tạm ngừng PPI/PCAB, kháng sinh và bismuth đúng thời gian để tránh âm tính giả. Người từng có loét hoặc tổn thương tiền ung thư có thể cần thêm kế hoạch nội soi riêng.

HP có tái nhiễm sau khi điều trị thành công không?

Có, do mắc chủng mới hoặc do chủng cũ chưa được loại bỏ hoàn toàn. Đồng thuận Việt Nam xem tái nhiễm và tái phát là những vấn đề đáng quan tâm trong quản lý HP. Lưu ý đau bụng tái phát không tự động chứng minh HP đã trở lại, nên xét nghiệm đáng tin cậy hơn việc tự dùng lại kháng sinh.

Người nhiễm HP nên ăn uống thế nào?

Không có loại thực phẩm nào có thể thay thế phác đồ tiệt trừ. Người đang có triệu chứng nên ăn đủ dinh dưỡng, giảm tạm thời những món gây đau hoặc buồn nôn, và không cần kiêng khem quá mức chỉ vì xét nghiệm dương tính.

Có cần xét nghiệm HP cho người sống cùng nhà?

Không phải gia đình nào cũng cần xét nghiệm đồng loạt. Người thân có tiền sử gia đình ung thư dạ dày, triệu chứng tiêu hóa kéo dài hoặc yếu tố nguy cơ khác nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá riêng, thay vì cả nhà làm test theo phong trào.

Xét nghiệm vi khuẩn HP và nội soi tiêu hóa tại Trung tâm Y khoa NeoMedic

Trung tâm Y khoa NeoMedic là đơn vị thăm khám, thực hiện các xét nghiệm và nội soi tiêu hóa giúp phát hiện vi khuẩn HP và các vấn đề tiêu hóa. Khi đến khám, hãy mang theo kết quả thăm khám trước đó, kết quả test HP, nội soi, mô bệnh học, danh sách thuốc từng dùng, đặc biệt là kháng sinh điều trị vi khuẩn HP,....

Liên hệ qua HOTLINE: 0968.636.630 

Vi khuẩn HP có thể âm thầm tồn tại trong dày và gây nên những bệnh lý như viêm dạ dày, loét dạ dày - tá tràng, với những biến chứng lâu dài, ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh hoạt. Tuy nhiên, dương tính với HP không đồng nghĩa với ung thư dạ dày. 

Nếu bạn đang có kết quả HP dương tính, từng điều trị thất bại hoặc thường xuyên khó chịu vùng thượng vị, hãy liên hệ Trung tâm Y khoa NeoMedic để được thăm khám, tư vấn và theo dõi phù hợp. 

Nguồn tham khảo y khoa:

Chey WD, Howden CW, Moss SF và cộng sự. ACG Clinical Guideline: Treatment of Helicobacter pylori Infection. American Journal of Gastroenterology, 2024.

Quach DT và cộng sự. Vietnam Association of Gastroenterology (VNAGE) consensus on the management of Helicobacter pylori infection. Frontiers in Medicine, 2023.

National Cancer Institute. Helicobacter pylori and Cancer.

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Peptic Ulcers (Stomach Ulcers) - chẩn đoán và điều trị bệnh dạ dày liên quan H. pylori.

International Agency for Research on Cancer. Population - Based Helicobacter pylori Screen-and - Treat Strategies for Gastric Cancer Prevention: Guidance on Implementation. IARC Working Group Report.

Nội dung cung cấp kiến thức sức khỏe, không thay thế chẩn đoán, đơn thuốc hay kế hoạch theo dõi từ bác sĩ. Phác đồ điều trị HP cần dựa trên tình trạng người bệnh, tiền sử dùng kháng sinh, dị ứng thuốc và dữ liệu kháng thuốc.