Tia UV có gây ung thư không?

Việc tiếp xúc với tia UV từ ánh sáng mặt trời hay các nguồn khác là một trong những yếu tố nguy cơ chính gây ra ung thư da.

Các loại bức xạ UV

Các loại bức xạ khác nhau được phân loại dựa trên mức năng lượng của các hạt photon mà chúng phát ra. Tương tự, tia UV cũng được phân chia thành nhiều loại khác nhau dựa trên mức năng lượng này. Tất cả các loại tia UV đều là bức xạ điện từ - năng lượng lan truyền dưới dạng sóng với vận tốc ánh sáng. Tia UV nằm gần giữa phổ điện từ, ngay sát vùng ánh sáng mà mắt người có thể nhìn thấy.

Phổ bức xạ điện từ được chia thành hai nhóm chính:

• Nhóm năng lượng thấp (tần số thấp): sóng vô tuyến và vi sóng.
• Nhóm năng lượng cao (tần số cao): tia X và tia gamma.

Các loại bức xạ năng lượng cao hơn được gọi là bức xạ ion hóa, có khả năng tách electron khỏi nguyên tử hoặc phân tử. Bức xạ ion hóa có khả năng gây tổn thương ADN trong tế bào, từ đó có thể dẫn đến ung thư.

Một số loại tia UV có năng lượng cao là bức xạ ion hóa. Tuy nhiên, dù là tia UV có năng lượng cao nhất cũng không đủ mạnh để xuyên sâu vào cơ thể. Do vậy, tia UV chủ yếu tác động trên da.

Bức xạ UV được chia thành 3 nhóm chính:

• Tia UVA: Có mức năng lượng thấp nhất trong các loại tia UV. Chúng có thể làm các tế bào da lão hóa và gây ra tổn thương gián tiếp đối với ADN của tế bào. Tia UVA chủ yếu liên quan đến các tổn thương da lâu dài như nếp nhăn và cũng góp phần vào sự hình thành của một số loại ung thư da.
• Tia UVB: Có mức năng lượng cao hơn tia UVA. Chúng có thể gây tổn thương trực tiếp đến ADN trong tế bào da và là nguyên nhân chính gây ra cháy nắng. Tia UVB cũng được cho là nguyên nhân chủ yếu gây ra ung thư da.
• Tia UVC: Có năng lượng cao nhất trong các loại tia UV. May mắn thay, tia UVC không đến được bề mặt Trái Đất vì đã bị tầng ozone trong khí quyển hấp thụ. Do đó, chúng không phải là yếu tố nguy cơ gây ung thư da trong điều kiện tự nhiên. Tuy nhiên, tia UVC có thể phát ra từ một số nguồn nhân tạo như đèn hàn hồ quang, đèn thủy ngân và đèn UV diệt khuẩn (dùng để khử trùng nước, không khí, thực phẩm hoặc khử khuẩn bề mặt).

Các loại bức xạ UV

Con người tiếp xúc với tia UV như thế nào?

Ánh sáng mặt trời

Trong đó, cả tia UVA và UVB đều có khả năng gây tổn thương da, mặc dù chúng đến được mặt đất với tỷ lệ khác nhau. Cụ thể, khoảng 95% lượng tia UV tiếp cận bề mặt Trái Đất là tia UVA, trong khi tia UVB chỉ chiếm khoảng 5%.

Mức độ tiếp xúc với tia UV của một người phụ thuộc vào:

• Cường độ của tia UV
• Thời gian tiếp xúc với ánh sáng mặt trời
• Mức đội bảo vệ da (quần áo hoặc kem chống nắng)

Nguồn tia UV nhân tạo

Ngoài mặt trời, con người cũng có thể tiếp xúc với tia UV từ các nguồn nhân tạo, bao gồm:

• Đèn và giường tắm nắng: Mức độ và loại bức xạ UV phát ra từ giường tắm nắng phụ thuộc vào loại đèn được sử dụng, thời gian tiếp xúc và tần suất sử dụng. Hầu hết các giường tắm nắng chủ yếu  phát ra tia UVA, một phần nhỏ là tia UVB.
• Liệu pháp quang trị liệu (UV therapy): Một số bệnh về da như vẩy nến có thể được điều trị bằng quang trị liệu với tia UV. Phương pháp PUVA là một ví dụ điển hình, trong đó tia UVA được kết hợp với một loại thuốc gọi là psoralen khiến da nhạy cảm hơn với tia UV, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị. Bên cạnh đó, quang trị liệu bằng tia UVB đơn thuần, không cần sử dụng thuốc hỗ trợ, cũng là một lựa chọn phổ biến khác.
• Đèn tia UV đen: kèm theo một lượng nhỏ ánh sáng khả kiến. Điểm đặc biệt của loại đèn này là chúng được trang bị bộ lọc đặc biệt, giúp chặn hầu hết ánh sáng khả kiến, chỉ cho phép tia UV đi qua. Nhờ vậy, đèn tạo ra ánh sáng tím đặc trưng, thường được ứng dụng trong việc kiểm tra các vật liệu phát quang hoặc sử dụng trong bẫy diệt côn trùng.
• Đèn thủy ngân cao áp: Đèn thủy ngân cao áp thường được sử dụng để chiếu sáng các khu vực rộng lớn như đường phố, sân vận động hoặc phòng tập thể thao. Trong điều kiện hoạt động bình thường, chúng không phát ra tia cực tím (UV) do được trang bị lớp vỏ ngoài có chức năng lọc tia UV. Tuy nhiên, nếu lớp vỏ này bị vỡ, đèn có thể phát ra tia UV nguy hiểm. Để giảm thiểu rủi ro này, một số loại đèn được thiết kế với cơ chế tự động ngắt khi bị hư hỏng.
• Đèn hồ quang xenon và đèn hồ quang hàn: Đèn hồ quang xenon và xenon-thủy ngân được sử dụng trong nhiều lĩnh vực như xử lý tia UV (lớp phủ, mực in, v.v.), khử trùng, mô phỏng ánh sáng mặt trời (để kiểm tra tấm pin mặt trời), ngoài ra có thể có mặt trong một số loại đèn pha ô tô. Ánh sáng từ những nguồn này cùng với mỏ hàn plasma và hồ quang hàn thường gây rủi ro tiếp xúc với tia UV trong môi trường làm việc.

Con người tiếp xúc với tia UV như thế nào?

Tia UV có gây ung thư không?

Dù là tiếp xúc với ánh nắng mặt trời tự nhiên hay các thiết bị làm đen da nhân tạo, tia UV đều là tác nhân gây nguy cơ ung thư da. Nguy cơ này càng tăng cao ở những người có hệ miễn dịch suy yếu, tiền sử cá nhân hoặc gia đình mắc ung thư da, có nhiều nốt ruồi hoặc 1 nốt ruồi lớn trên da.

Hầu hết các bệnh ung thư da là kết quả của việc tiếp xúc với tia UV trong ánh sáng mặt trời tự nhiên.

• Ung thư tế bào đáy và ung thư tế bào vảy là hai loại ung thư da phổ biến nhất, thường hình thành trên những vùng da tiếp xúc nhiều với ánh nắng mặt trời. Chúng thường phát triển do sự tích lũy tác động của ánh nắng mặt trời trong suốt cuộc đời.
• Ung thư hắc tố da là một loại ung thư da ít gặp nhưng nguy hiểm hơn các dạng ung thư khá. Ung thư hắc tố cũng có liên quan đến việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời.

Ngoài ra, ung thư da có thể phát sinh do tiếp xúc với các nguồn tia UV nhân tạo, điển hình là các thiết bị nhuộm da, tắm nắng.

Nguy cơ ung thư từ việc tiếp xúc với tia UV tự nhiên trong ánh sáng mặt trời

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng ung thư da tế bào đáy và tế bào vảy có liên quan mật thiết đến những hành vi và tiền sử tổn thương da do ánh nắng mặt trời như:

• Thường xuyên tiếp xúc với ánh nắng mặt trời để giải trí, ví dụ như các hoạt động ngoài trời, tắm biển.
• Tiếp xúc với ánh nắng mặt trời trong thời gian dài mà không có biện pháp bảo vệ
• Sinh sống ở khu vực có cường độ ánh nắng mặt trời cao
• Đã từng bị cháy nắng nghiêm trọng trong quá khứ, đặc biệt là những người có tiền sử cháy nắng nhiều lần.
• Có dấu hiệu tổn thương da do ánh nắng mặt trời, bao gồm các tình trạng như đốm gan, dày sừng quang hóa (những mảng da thô ráp có khả năng tiến triển thành ung thư), và thoái hóa da do ánh nắng ở vùng cổ (da trở nên dày, khô và nhăn nheo).

Các nghiên cứu cũng chỉ ra sự hình thành ung thư hắc tố da cũng liên quan đến:

• Các hoạt động tiếp xúc với ánh nắng cường độ cao, kể cả khi không thường xuyên như tắm nắng, chơi thể thao dưới nước hoặc đi du lịch đến những nơi có nhiều nắng
• Tiền sử bị cháy nắng
• Các dấu hiệu tổn thương da do ánh nắng mặt trời như đốm gan, dày sừng quang hóa hoặc da mất tính đàn hồi,...

Ngoài ra, tia UV không thể thâm nhập sâu vào cơ thể nên chưa có bằng chứng cho thấy chúng liên quan đến sự hình thành ung thư ở các cơ quan nội tạng. Tuy nhiên, một số nghiên cứu bước đầu đã chỉ ra mối liên hệ tiềm ẩn giữa tia UV và ung thư như ung thư biểu mô tế bào Merkel (một dạng ung thư da hiếm gặp) và u hắc tố ở mắt.

Nguy cơ ung thư từ việc tiếp xúc với tia UV nhân tạo từ các thiết bị tắm nắng

Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng việc sử dụng giường hoặc buồng tắm nắng làm tăng đáng kể nguy cơ mắc các loại ung thư da, bao gồm ung thư hắc tố, ung thư da tế bào vảy và tế bào đáy. Cụ thể

• Tắm nắng nhân tạo có thể làm tăng nguy cơ ung thư tế bào đáy lên 24% và ung thư tế bào vảy lên 58%.
• Nguy cơ mắc ung thư hắc tố cao hơn khoảng 60% nếu bắt đầu tắm nắng nhân tạo trước 35 tuổi.
• Nguy cơ mắc ung thư da tế bào đáy và tế bào vảy cũng cao hơn nếu bắt đầu tắm nắng nhân tạo trước 25 tuổi.

Tia UV có gây ung thư không?

Các cơ quan chuyên môn nói gì về việc tiếp xúc với tia UV?

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, nhiều tổ chức quốc tế đã tiến hành nghiên cứu và đánh giá mức độ gây ung thư của tia UV:

Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác định rằng:

• Bức xạ mặt trời có khả năng gây ung thư ở người.
• Thiết bị phát tia UV (như giường tắm nắng) có khả năng gây ung thư ở người.
• Tất cả các dạng tia UV (UVA, UVB, UVC) đều có khả năng gây ung thư.

Chương trình Độc chất học Quốc gia (NTP) thuộc các cơ quan như Viện Y tế Quốc gia (NIH), Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC), và Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) xác định nguồn bức xạ sau đều là tác nhân gây ung thư ở người:

• Bức xạ mặt trời.
• Việc sử dụng đèn hoặc giường tắm nắng.
• Tia UV phổ rộng.
• Tia UVA, UVB và UVC.

Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) yêu cầu các thiết bị tắm nắng phải có nhãn cảnh báo:

• Thông tin rõ ràng về rủi ro khi sử dụng giường tắm nắng.
• Khuyến cáo những người thường xuyên sử dụng thiết bị này nên đi tầm soát ung thư da định kỳ.
• Không khuyến khích người dưới 18 tuổi sử dụng giường tắm nắng.

Ngoài ra, Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ (AADA) cũng có tuyên bố chính thức về việc chống lại việc tắm nắng nhân tạo:

• Phản đối hoàn toàn việc sử dụng các thiết bị tắm nắng trong nhà.
• Khuyến nghị cấm sử dụng giường tắm nắng đối với người dưới 18 tuổi.
• Ủng hộ các biện pháp hạn chế việc sử dụng các thiết bị tắm nắng trong nhà.
• Không đồng ý với bất kỳ tuyên bố nào cho rằng tắm nắng nhân tạo là "an toàn".

Bức xạ UV có thể gây ung thư da.

Có vấn đề sức khỏe nào khác liên quan đến bức xạ UV không?

Ngoài ung thư da, tiếp xúc với tia UV còn có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe khác, bao gồm:

• Một số loại thuốc cũng có thể khiến bạn nhạy cảm hơn với bức xạ UV, khiến bạn dễ bị cháy nắng hơn. Và một số tình trạng bệnh lý có thể trở nên tồi tệ hơn do bức xạ UV.
• Bỏng nắng do tác hại từ tia UV trong ánh nắng mặt trời và thiết bị tắm nắng.
• Lão hóa da sớm, gây ra nếp nhăn trên da, da sần sùi, đốm nâu, sạm da, dày sừng quang hóa và mất tính đàn hồi.
• Các vấn đề về mắt, bao gồm viêm hoặc bỏng giác mạc, đục thủy tinh thể và mộng thịt (mô phát triển trên bề mặt mắt), dẫn đến suy giảm thị lực.
• Suy giảm hệ miễn dịch, khiến cơ thể khó chống lại nhiễm trùng, có thể kích hoạt lại hoạt động của virus herpes và làm giảm hiệu quả của các loại vaccine.
• Một số loại thuốc cũng có thể khiến bạn nhạy cảm hơn với bức xạ UV, khiến người dùng dễ bị cháy nắng hơn. Ngoài ra, một số tình trạng bệnh lý có thể trở nên tồi tệ hơn do bức xạ UV.

Ngoài ung thư da, tiếp xúc với tia UV còn có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe khác.

Nguồn: https://www.cancer.org/cancer/risk-prevention/sun-and-uv/uv-radiation.html