Tìm hiểu các giai đoạn sốt xuất huyết và dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm
Khám phá các giai đoạn sốt xuất huyết để chủ động theo dõi bệnh, tránh biến chứng nguy hiểm trong bài viết sau!
Dự báo cho thấy dịch sốt xuất huyết có nguy cơ bùng phát bất cứ lúc nào trong thời điểm mùa mưa và giao mùa xuân - hè tại Việt Nam. Việc nhận biết các giai đoạn sốt xuất huyết sẽ giúp người bệnh và người chăm sóc chủ động hơn trong chăm sóc sức khỏe và phòng ngừa biến chứng nghiêm trọng của bệnh.
1. Sơ lược về bệnh sốt xuất huyết
Sốt xuất huyết là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra và được lây truyền qua trung gian muỗi vằn, chủ yếu là muỗi Aedes aegypti. Đây là một trong những bệnh do virus lây qua muỗi phổ biến nhất toàn cầu, với khoảng 50–100 triệu ca mắc mới mỗi năm. Trong đó, trên 20.000 ca tử vong được ghi nhận chủ yếu do biến chứng xuất huyết nặng và suy đa tạng nếu không được xử trí kịp thời. Bệnh sốt xuất huyết rất phổ biến ở các vùng nhiệt đới như Việt Nam, đặc biệt lưu hành mạnh vào mùa mưa – thời điểm muỗi sinh sản nhanh và khó kiểm soát.
Virus Dengue thuộc họ Flaviviridae, có bốn chủng huyết thanh chính là DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Khi một người đã mắc bệnh do một chủng virus nhất định, cơ thể sẽ hình thành miễn dịch lâu dài với chủng đó. Tuy nhiên, miễn dịch này không kéo dài với các chủng còn lại, làm tăng nguy cơ tái nhiễm và mắc sốt xuất huyết nhiều lần trong đời là hoàn toàn có thể xảy ra. Hơn nữa, trong các lần tái nhiễm tiếp theo, bệnh thường có diễn tiến nặng hơn. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và những người có hệ miễn dịch yếu là những đối tượng dễ mắc sốt xuất huyết, có nguy cơ gặp biến chứng nặng và tử vong cao hơn.
Biến chứng của sốt xuất huyết không chỉ dừng lại ở tình trạng xuất huyết nghiêm trọng mà còn có thể gây tổn thương nhiều cơ quan như gan, phổi, tim, não, tinh hoàn và buồng trứng. Một số bệnh nhân có thể gặp các triệu chứng thần kinh như co giật, viêm não hoặc bệnh não cấp – những dấu hiệu cho thấy virus đã tấn công hệ thần kinh trung ương.
Việc phát hiện và điều trị chậm trễ trong những trường hợp này có thể khiến tình trạng bệnh diễn tiến nặng rất nhanh. Chính vì thế, người dân cần nhận biết sớm các giai đoạn của sốt xuất huyết để có thể điều trị đúng cách và hạn chế tối đa các biến chứng nguy hiểm.
Sốt xuất huyết là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra
2. Các giai đoạn sốt xuất huyết
Sau khi bị muỗi mang virus Dengue đốt, thời gian ủ bệnh sẽ kéo dài khoảng 4 - 10 ngày. Sau đó, sốt xuất huyết sẽ tiến triển qua ba giai đoạn rõ rệt: giai đoạn sốt, giai đoạn xuất huyết và giai đoạn phục hồi. Việc nắm vững đặc điểm của các giai đoạn sốt xuất huyết sẽ giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, từ đó can thiệp y tế kịp thời để giảm thiểu nguy cơ biến chứng nguy hiểm, thậm chí là tử vong. Đặc biệt, những dấu hiệu chuyển nặng thường xuất hiện vào thời điểm hạ sốt – một giai đoạn dễ gây nhầm lẫn và chủ quan nếu không có kiến thức đầy đủ.
2.1. Giai đoạn sốt
Giai đoạn đầu tiên của sốt xuất huyết thường bắt đầu đột ngột sau thời gian ủ bệnh. Trong giai đoạn này, người bệnh thường có sốt cao liên tục, có thể lên tới 39 - 40°C và sốt kéo dài trong khoảng 2 - 7 ngày.
Một số trường hợp người bệnh có biểu hiện sốt theo hai pha: hạ sốt thoáng qua rồi sốt trở lại, đặc biệt ở bệnh nhân nặng. Một đợt sốt thường kéo dài ít nhất 24 giờ, sau đó, sốt tăng đột biến và kéo dài ít nhất 1 ngày tiếp theo.
Các triệu chứng khác đi kèm trong giai đoạn này bao gồm:
- Đau đầu dữ dội, đặc biệt vùng trán và sau hốc mắt
- Đau mỏi cơ, khớp
- Buồn nôn, chán ăn
- Phát ban đỏ trên da dạng dát hoặc sẩn, thường bắt đầu từ thân mình lan ra tứ chi. Phát ban bắt đầu trong vòng 1 - 2 ngày sau khi sốt. Có thể ban đỏ trên mặt hoặc vùng hầu họng trong vòng 24 - 48 giờ đầu sau khi phát bệnh.
- Xung huyết kết mạc, đỏ bừng mặt
Một số bệnh nhân có thể xuất hiện các dấu hiệu xuất huyết nhẹ như xuất huyết dưới da, chảy máu cam, chảy máu nướu răng, tiểu ra máu hoặc bầm tím không rõ nguyên nhân.
Nguy hiểm nhất, vào những ngày cuối của giai đoạn sốt – tức là khi nhiệt độ cơ thể bắt đầu hạ xuống, một số bệnh nhân có thể xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết nặng, bao gồm:
- Đau bụng dữ dội
- Nôn liên tục
- Tích tụ dịch
- Lờ đờ, bồn chồn
- Chảy máu niêm mạc
- Hạ huyết áp tư thế, chóng mặt khi đứng
Giai đoạn sốt
2.2. Giai đoạn nguy hiểm
Giai đoạn nguy hiểm của sốt xuất huyết thường bắt đầu ngay sau khi người bệnh hạ sốt, thường rơi vào khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh. Giai đoạn này thường kéo dài 24 - 48 giờ. Mặc dù nhiệt độ cơ thể giảm (xuống khoảng 37,5 - 38°C hoặc thấp hơn) và hầu hết người bệnh đều cải thiện triệu chứng trong giai đoạn này, đây lại là giai đoạn nguy hiểm nhất.
Trong giai đoạn nguy hiểm, người bệnh bị suy giảm nhanh chóng số lượng tiểu cầu, dẫn đến các biểu hiện xuất huyết nghiêm trọng như nôn ra máu, đại tiện ra máu, rong kinh, hiếm gặp hơn là viêm gan, viêm cơ tim, viêm tụy và viêm não.
Bên cạnh đó, tình trạng tăng tính thấm thành mạch xảy ra, khiến huyết tương thoát ra khỏi lòng mạch, dẫn đến hiện tượng cô đặc máu, hạ huyết áp. Những người bị rò rỉ huyết tương nghiêm trọng có thể bị tràn dịch màng phổi, báng bụng. Đáng lưu ý, người bệnh có thể vẫn tỉnh táo và cảm giác khỏe hơn sau khi hết sốt, nhưng đó là “cái bẫy sinh lý” rất nguy hiểm – vì cơ thể đang âm thầm đối mặt với hiện tượng mất dịch nội mạch nghiêm trọng. Nếu không được điều trị tích cực bằng bù dịch đúng cách, bệnh nhân có nguy cơ rơi vào sốc không hồi phục, huyết áp tụt nghiêm trọng, gây tử vong nhanh chóng.
Do đó, giai đoạn này đòi hỏi phải theo dõi sát sao, đặc biệt với những bệnh nhân có dấu hiệu cảnh báo tiến triển nặng.
Giai đoạn nguy hiểm
2.3. Giai đoạn phục hồi
Sau khi vượt qua giai đoạn nguy hiểm, bệnh nhân bước vào giai đoạn phục hồi – giai đoạn đánh dấu sự cải thiện rõ rệt. Lúc này, dịch đã thoát khỏi lòng mạch bắt đầu được tái hấp thu dần về hệ tuần hoàn. Quá trình này kéo dài khoảng 2 - 3 ngày.
Một số đặc điểm nổi bật trong giai đoạn phục hồi:
- Nhịp tim chậm nhưng huyết áp ổn định
- Đi vệ sinh nhiều do cơ thể đào thải lượng dịch thừa
- Các chỉ số tiểu cầu và bạch cầu bắt đầu tăng trở lại
- Ban đỏ trên da có thể bong tróc và ngứa trong giai đoạn này.
3. Cách chăm sóc và theo dõi bệnh theo từng giai đoạn
3.1. Hướng dẫn chăm sóc
Ở giai đoạn đầu của bệnh sốt xuất huyết, khi chưa xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, người bệnh hoàn toàn có thể điều trị tại nhà nếu có sự theo dõi sát sao và thực hiện đúng hướng dẫn y tế. Một số nguyên tắc chăm sóc quan trọng cần áp dụng liên tục trong các giai đoạn sốt xuất huyết bao gồm:
- Bù nước và điện giải đầy đủ: Người bệnh nên uống nhiều nước lọc, nước trái cây tươi hoặc dung dịch oresol để ngăn ngừa tình trạng mất nước. Khi có dấu hiệu nôn ói nhiều, nên được theo dõi sát để cân nhắc bù dịch qua đường truyền tĩnh mạch.
- Hạ sốt an toàn: Ưu tiên dùng paracetamol mỗi 4–6 giờ khi nhiệt độ cơ thể ≥ 38,5°C. Tuyệt đối tránh các thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen hay aspirin vì làm tăng nguy cơ xuất huyết. Ngoài ra, nên mặc quần áo thoáng mát, chườm ấm vào các khu vực như nách, bẹn, trán để hỗ trợ hạ sốt.
- Nghỉ ngơi, hạn chế đi lại: Người bệnh nên được nghỉ ngơi trong môi trường yên tĩnh, thoáng mát và tránh gió lùa, hạn chế vận động để giảm nguy cơ chảy máu.
- Chế độ ăn uống nhẹ nhàng: Thực đơn ưu tiên thức ăn mềm, dễ tiêu như cháo, súp loãng, tránh các món có màu sẫm (như tiết canh, socola, cà phê…) để không gây nhầm lẫn với xuất huyết tiêu hóa.
- Theo dõi liên tục các chỉ số cơ bản: Cần theo dõi các chỉ số về nhiệt độ cơ thể, lượng nước tiểu, tình trạng tỉnh táo, màu da, dấu hiệu chảy máu dưới da… để có thể phát hiện sớm khi bệnh tiến triển nặng và đưa người bệnh đến các cơ sở y tế kịp thời.
Sau khi vượt qua giai đoạn nguy hiểm, người bệnh nên tái khám để đánh giá lại các chỉ số quan trọng như chức năng gan, thận, số lượng tiểu cầu và được tư vấn dinh dưỡng, phục hồi thể trạng hợp lý.
Tham khảo thêm: Xét nghiệm sốt xuất huyết
Hướng dẫn chăm sóc
3.2. Khi nào cần đi gặp bác sĩ?
Không phải mọi trường hợp sốt xuất huyết đều có thể điều trị tại nhà. Khi gặp các dấu hiệu sau đây, người bệnh cần nhập viện để được điều trị:
- Đau bụng vùng gan
- Buồn nôn, nôn
- Chảy máu bất thường
- Lừ đừ, không ăn uống được
- Tiểu ít
Ngoài ra, những đối tượng có nguy cơ cao như trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền (tiểu đường, tim mạch...) hoặc người sống một mình nên nhập viện để theo dõi sát ngay khi bắt đầu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo.
Việc phát hiện và xử trí sớm những biến chứng của sốt xuất huyết có thể giảm nguy cơ tử vong đáng kể. Do đó, người bệnh và gia đình không nên chủ quan dù đã thấy tình trạng sốt thuyên giảm.
Khi nào cần đi gặp bác sĩ?
4. Cách phòng ngừa sốt xuất huyết hiệu quả
Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do virus Dengue gây ra và lây truyền qua muỗi vằn. Hiện nay, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, do đó phòng bệnh là giải pháp then chốt để hạn chế lây lan và bùng phát dịch. Sau đây là những cách phòng tránh sốt xuất huyết được khuyến nghị:
Kiểm soát và tiêu diệt nguồn lây – muỗi và lăng quăng
- Loại bỏ nơi trú ẩn và sinh sản của muỗi: Dọn dẹp các vật dụng chứa nước đọng quanh nhà như chậu cây, chai lọ bỏ đi, lốp xe cũ, máng nước,…
- Vệ sinh định kỳ các dụng cụ chứa nước: Chà rửa lu, khạp, xô, bể chứa nước ít nhất 1 lần/tuần để ngăn trứng muỗi bám vào.
- Đậy kín các vật dụng chứa nước: Tránh để muỗi bay vào đẻ trứng. Nếu có thể, hãy thả cá vào bể nước để tiêu diệt lăng quăng.
- Sử dụng hóa chất diệt bọ gậy an toàn theo hướng dẫn của cơ quan y tế.
Bảo vệ bản thân khỏi muỗi đốt
- Ngủ trong màn kể cả ban ngày..
- Mặc quần áo dài tay, sáng màu để tránh muỗi tiếp xúc với da.
- Dùng kem xua muỗi, hương đốt hoặc bình xịt muỗi để giảm nguy cơ bị đốt, đặc biệt vào sáng sớm và chiều tối – thời điểm muỗi vằn hoạt động mạnh.
- Sử dụng màn tẩm hóa chất diệt muỗi là giải pháp hiệu quả ở những khu vực có nguy cơ cao.
Tiêm vắc xin phòng ngừa sốt xuất huyết
Việt Nam đã cấp phép lưu hành một số loại vắc xin phòng sốt xuất huyết. Vắc xin có thể bảo vệ chống lại cả 4 tuýp huyết thanh của virus Dengue, giúp giảm nguy cơ mắc bệnh nặng, nhập viện và tử vong do sốt xuất huyết. Vắc xin có thể sử dụng cho người lớn và trẻ em từ 4 tuổi trở lên. Trước khi tiêm, cần tham khảo tư vấn kỹ lưỡng từ nhân viên y tế.
Chủ động theo dõi thông tin dịch tễ
- Cập nhật kịp thời các cảnh báo dịch bệnh từ Bộ Y tế, chính quyền địa phương để có biện pháp phòng ngừa phù hợp khi có dịch sốt xuất huyết.
- Khi sinh sống hoặc di chuyển đến khu vực đang có dịch, cần tăng cường các biện pháp bảo vệ cá nhân và hạn chế tụ tập đông người nếu không cần thiết.
Cách phòng ngừa sốt xuất huyết hiệu quả
Hiểu rõ các giai đoạn sốt xuất huyết giúp người bệnh và gia đình có hướng chăm sóc phù hợp, kịp thời nhận biết dấu hiệu nguy hiểm để xử trí đúng cách. Chủ động phòng ngừa và theo dõi sức khỏe sẽ là “lá chắn” hữu hiệu trước căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm này.
Tham khảo:
