Xét nghiệm PSA: Vai trò trong tầm soát và theo dõi ung thư tuyến tiền liệt

Thông qua chỉ số PSA trong máu, bác sĩ có thể phát hiện sớm nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt cũng như một số bệnh lý liên quan. Bài viết sau đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về vai trò của xét nghiệm PSA trong y học.

1. Xét nghiệm PSA là gì?

Xét nghiệm PSA là xét nghiệm máu nhằm đo nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (Prostate-Specific Antigen – PSA) trong máu. PSA là một loại protein do tuyến tiền liệt sản xuất. Tuyến tiền liệt nằm ngay dưới bàng quang, thuộc hệ sinh sản nam giới và có vai trò tạo ra một phần dịch tinh dịch, giúp bảo vệ và nuôi dưỡng tinh trùng.

Về bản chất, kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) được tạo ra bởi cả tế bào tuyến tiền liệt bình thường và tế bào tuyến tiền liệt ác tính. Enzyme này tham gia vào quá trình làm loãng tinh dịch sau khi xuất tinh, từ đó hỗ trợ khả năng sinh sản của nam giới. 

Hiện nay, xét nghiệm PSA chủ yếu được sử dụng như một công cụ tầm soát và theo dõi sức khỏe tuyến tiền liệt. Tuy nhiên, xét nghiệm này không thể xác định chính xác nguyên nhân gây tăng PSA. Khi kết quả PSA bất thường, bác sĩ thường chỉ định thêm các xét nghiệm hoặc phương pháp chẩn đoán khác để đánh giá toàn diện và đưa ra kết luận chính xác.

Xét nghiệm PSA là xét nghiệm đo nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt trong máu.

2. Các loại xét nghiệm PSA

Ngoài chỉ số PSA toàn phần truyền thống, y học hiện nay sử dụng nhiều dạng xét nghiệm PSA khác nhau:

• PSA toàn phần: Phản ánh toàn bộ lượng PSA có trong máu.
• Tỷ lệ PSA tự do: Trong máu, PSA tồn tại dưới hai dạng: PSA tự do và PSA liên kết (phức hợp) với protein. Tỷ lệ PSA tự do là phần trăm PSA không gắn kết so với PSA toàn phần.
• PSA phức hợp: Phản ánh lượng PSA đang gắn với Protein trong máu.
• Vận tốc tăng PSA: Phản ánh mức độ thay đổi của PSA theo thời gian.
• Mật độ PSA: Được tính bằng cách chia chỉ số PSA cho thể tích tuyến tiền liệt đo qua siêu âm trực tràng. Chỉ số này giúp điều chỉnh ảnh hưởng của kích thước tuyến tiền liệt, vì tuyến này càng lớn thì PSA càng có xu hướng cao hơn.

Một số xét nghiệm mới ra đời nhằm nâng cao độ chính xác trong đánh giá nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt, đặc biệt với những trường hợp chỉ số PSA tăng nhẹ:

• PHI (Prostate Health Index): Kết hợp PSA toàn phần, PSA tự do và proPSA.
• 4Kscore: Phân tích PSA tổng, PSA tự do, PSA nguyên vẹn, hK2 cùng các yếu tố lâm sàng khác.
• IsoPSA: Đánh giá cấu trúc protein PSA để xác định khả năng PSA có nguồn gốc từ tế bào ung thư.

Các xét nghiệm này đặc biệt hữu ích trong việc quyết định sinh thiết lần đầu hoặc cân nhắc sinh thiết lại khi kết quả trước đó chưa phát hiện ung thư, giúp cá nhân hóa chiến lược tầm soát và điều trị.

Hiện nay có nhiều dạng xét nghiệm PSA với những vai trò khác nhau

3. Ý nghĩa của xét nghiệm PSA đối với ung thư tuyến tiền liệt

PSA vẫn là dấu ấn khối u được sử dụng rộng rãi nhất để phát hiện ung thư tuyến tiền liệt, đánh giá nguy cơ, hỗ trợ theo dõi điều trị, tái phát và di căn cho người bệnh. Cụ thể:

3.1. Sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt

Xét nghiệm PSA được xem là công cụ sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt hiệu quả hơn so với khám trực tràng bằng ngón tay (DRE) hay siêu âm tuyến tiền liệt qua trực tràng (TRUS), đặc biệt ở giai đoạn sớm khi bệnh chưa có biểu hiện rõ ràng. Ở ngưỡng PSA > 4 ng/mL, Với ngưỡng PSA 4,0 ng/mL, xét nghiệm có độ nhạy khoảng 67,5 - 80%, cho khả năng phát hiện ung thư tuyến tiền liệt cao, nhận diện sớm nhiều trường hợp trước khi khối u tiến triển hoặc di căn:

• Nam giới trên 50 tuổi có PSA > 4,0 ng/mL có nguy cơ ung thư khoảng 20–30%.
• PSA nằm trong khoảng 2,5 - 4,0 ng/mL, sinh thiết có thể phát hiện ung thư ở gần 1/4 số trường hợp.
• Nếu PSA vượt 10 ng/mL, tỷ lệ sinh thiết dương tính có thể tăng lên trên 40% và tiếp tục tăng mạnh khi PSA ≥ 20 ng/mL.

Tuy nhiên, PSA không phải là dấu ấn tuyệt đối đặc hiệu cho ung thư. Thực tế cho thấy có những trường hợp PSA tăng cao do các bệnh lý lành tính trong khi một số bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt lại có PSA không quá cao. Khoảng 15% nam giới có PSA dưới 4 ng/mL vẫn có thể mắc ung thư tuyến tiền liệt. Vì vậy, kết quả xét nghiệm PSA cần được diễn giải cẩn trọng, kết hợp với độ tuổi, triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm bổ sung khác như khám trực tràng, xét nghiệm nước tiểu, sinh thiết,...

3.2. Theo dõi điều trị

Sau khi điều trị ung thư tuyến tiền liệt, đặc biệt là các phương pháp điều trị tại chỗ như phẫu thuật cắt bỏ tuyến tiền liệt triệt để, xạ trị hay liệu pháp lạnh, xét nghiệm PSA đóng vai trò then chốt trong việc theo dõi hiệu quả điều trị và phát hiện tái phát sớm.

Chỉ số PSA bắt đầu tăng trở lại, đặc biệt trong vòng 12 tháng đầu sau phẫu thuật là dấu hiệu ung thư tái phát hoặc di căn xa. Ngoài ra, thời gian PSA tăng gấp đôi ngắn (khoảng 6 tháng) sau điều trị cũng là dấu hiệu gợi ý bệnh tiến triển. Nếu thời gian PSA tăng gấp đôi kéo dài từ 12 tháng trở lên sau phẫu thuật, xạ trị hoặc liệu pháp lạnh, người bệnh có nguy cơ tái phát ung thư khu trú.

Ngoài ra, kết hợp xu hướng PSA với các yếu tố nguy cơ khác như giai đoạn bệnh và mức độ ác tính giúp bác sĩ lựa chọn đúng đối tượng có thể hưởng lợi từ các biện pháp điều trị bổ sung, chẳng hạn như xạ trị hỗ trợ sau phẫu thuật.

3.3. Phát hiện di căn

Giá trị PSA trong máu có mối liên quan nhất định với nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt di căn, đặc biệt là di căn xương. Nhiều nghiên cứu cho thấy, khi PSA huyết thanh vượt quá 20 ng/mL, khả năng phát hiện bệnh di căn bắt đầu tăng rõ rệt. Ở mức PSA rất cao (trên 100 ng/mL) thường là dấu hiệu ung thư di căn xương.

Tuy nhiên, không phải lúc nào chỉ số PSA tăng cũng đồng nghĩa với ung thư di căn. Do đó, xét nghiệm PSA thường được sử dụng như yếu tố định hướng. Khi PSA tăng cao hoặc có xu hướng tăng liên tục sau điều trị, bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định thêm các xét nghiệm cận lâm sàng khác để xác định di căn, như chụp xạ hình xương, CT hoặc MRI.

Xét nghiệm PSA có ý nghĩa quan trọng đối với ung thư tuyến tiền liệt

4. Xét nghiệm PSA được chỉ định khi nào?

Xét nghiệm PSA thường được chỉ định trong các trường hợp:

• Theo dõi diễn biến bệnh ở người mắc ung thư tuyến tiền liệt.
• Hỗ trợ đánh giá đáp ứng điều trị, đánh giá nguy cơ tái phát và chẩn đoán di căn.
• Hỗ trợ sàng lọc ung thư.
• Hỗ trợ chẩn đoán ung thư trong trường hợp nghi ngờ như tiểu đau, khó đi tiểu hoặc tiểu không kiểm soát, có máu trong nước tiểu hay tinh dịch, đau vùng chậu hoặc đau lưng không rõ nguyên nhân.

Theo khuyến nghị của Cơ quan Y tế dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF), việc tầm soát ung thư tuyến tiền liệt bằng xét nghiệm PSA ở nam giới từ 55–69 tuổi nên được thực hiện theo hướng cá nhân hóa, sau khi người bệnh đã trao đổi đầy đủ với bác sĩ về lợi ích và những rủi ro tiềm ẩn của việc tầm soát ung thư tuyến tiền liệt. Đối với nam giới có nguy cơ cao, xét nghiệm PSA định kỳ hằng năm thường được cân nhắc sớm hơn, có thể bắt đầu từ khoảng 45 tuổi. Nhóm nguy cơ cao bao gồm:

• Người mắc hội chứng Lynch.
• Có tiền sử gia đình bị ung thư tuyến tiền liệt, đặc biệt là người thân trực hệ được chẩn đoán ung thư trước 65 tuổi.
• Tiền sử gia đình mắc các bệnh ung thư.
• Mật độ PSA từ 0,15 trở lên.
• Có đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2.

Việc sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt dựa trên xét nghiệm PSA không được khuyến khích cho những người từ 70 tuổi trở lên.

Xét nghiệm PSA thường được chỉ định trong chẩn đoán, theo dõi và điều trị ung thư tuyến tiền liệt

5.  Cách đọc kết quả xét nghiệm PSA

Kết quả xét nghiệm PSA được đánh giá theo giá trị tuyệt đối, xu hướng thay đổi theo thời gian và các chỉ số kết hợp khác để giúp hạn chế chẩn đoán quá mức cũng như tránh bỏ sót các trường hợp ung thư.

Sự gia tăng đáng kể PSA sau khi điều trị có thể gợi ý bệnh tái phát hoặc tiến triển. Các ngưỡng đánh giá sự tăng chỉ số PSA:

• 4 - 10: ng/ml: Nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt là 25%.
• > 10 ng/ml: Nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt là trên 50%.

Ngoài giá trị tuyệt đối, mức tăng PSA > 0,75 ng/mL mỗi năm hoặc tăng trên 25% được xem là dấu hiệu nghi ngờ, kể cả khi PSA chưa vượt ngưỡng cao. Ở những bệnh nhân đã điều trị ung thư tuyến tiền liệt, sự gia tăng rõ rệt của PSA có thể gợi ý bệnh tái phát hoặc tiến triển.

Ngoài ra, khi xét nghiệm PSA toàn phần nằm trong khoảng 4 - 10 ng/mL, tỷ lệ PSA (%fPSA) tự do cũng là yếu tố hỗ trợ chẩn đoán. Tỷ lệ PSA tự do càng cao thì nguy cơ ung thư càng thấp:

• %fPSA <10%: Nguy cơ ung thư có thể lên tới khoảng 50%.
• %fPSA >25%: Nguy cơ ung thư thường dưới 10%.

Kết quả xét nghiệm PSA được đánh giá theo nhiều yếu tố

6. Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm PSA

Kết quả xét nghiệm PSA có thể bị chi phối bởi nhiều yếu tố như sau:

Ảnh hưởng của thuốc điều trị

• Thuốc điều trị phì đại lành tính tuyến tiền liệt (finasteride và dutasteride).
• Thuốc nội tiết: Thuốc ức chế hoặc đối kháng hormon LH, liệu pháp bổ sung Testosterone,....
• Thuốc điều trị rối loạn mỡ máu (Statin).
• Thuốc giảm đau, chống viêm: Paracetamol, NSAIDs (Ibuprofen, Naproxen,...).
• Thuốc lợi tiểu Thiazid (hydrochlorothiazide,...).

Ảnh hưởng từ hoạt động sinh lý và sinh hoạt

• Tuổi cao.
• Xuất tinh trong vòng 24 giờ trước khi lấy máu xét nghiệm.
• Những hoạt động gây áp lực kéo dài lên vùng đáy chậu như đạp xe đường dài hoặc tập luyện cường độ cao.
• Xoa bóp tuyến tiền liệt.
• Béo phì.
• Táo bón.

Ảnh hưởng từ bệnh lý và thủ thuật y khoa

• Phì đại tuyến tiền liệt lành tính.
• Viêm tuyến tiền liệt.
• Nhiễm trùng đường tiết niệu.
• Bí tiểu.
• Sinh thiết tuyến tiền liệt.
• Cắt tuyến tiền liệt.
• Nội soi bàng quang.
• Siêu âm qua trực tràng.
• Lắp ống thông tiểu.

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm PSA

7. Quy trình xét nghiệm PSA

Quy trình xét nghiệm PSA khá đơn giản, nhanh gọn, bao gồm các bước:

• Bước 1: Trước khi lấy mẫu máu, nhân viên y tế sẽ kiểm tra thông tin cá nhân và hỏi thêm về tình trạng sức khỏe, thuốc đang sử dụng hoặc các yếu tố có thể ảnh hưởng đến chỉ số PSA nhằm đảm bảo kết quả chính xác nhất.
• Bước 2:  Bác sĩ hoặc điều dưỡng sẽ tiến hành lấy máu tĩnh mạch ở vùng cánh tay bằng kim tiêm vô trùng.
• Bước 3: Mẫu máu đưa vào ống nghiệm chuyên dụng để phân tích nồng độ PSA trong huyết thanh.

Toàn bộ quá trình lấy mẫu chỉ kéo dài khoảng vài phút. Sau khi xét nghiệm, người bệnh có thể sinh hoạt bình thường mà không cần thời gian nghỉ ngơi đặc biệt. Mẫu máu sẽ được chuyển đến phòng xét nghiệm, kết quả PSA thường có trong cùng ngày hoặc sau 24 giờ, tùy quy trình của từng cơ sở.

Ngoài ra, xét nghiệm PSA có thể được thực hiện với mẫu bệnh phẩm là nước tiểu để hạn chế sinh thiết không cần thiết trong sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt.

Xét nghiệm PSA có quy trình nhanh gọn, đơn giản

8. Ưu điểm và nhược điểm của chỉ số PSA trong sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt

Ưu điểm của xét nghiệm PSA

• Hữu ích trong sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt nhờ khả năng phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, khi ung thư còn khu trú trong tuyến tiền liệt và chưa di căn. Việc phát hiện sớm giúp mở rộng lựa chọn điều trị, tăng hiệu quả can thiệp và có thể góp phần giảm nguy cơ tử vong do ung thư tuyến tiền liệt ở một số nhóm nam giới nguy cơ cao.
• Có giá trị trong theo dõi diễn tiến bệnh và đánh giá hiệu quả sau điều trị.

Nhược điểm và hạn chế của chỉ số PSA

• Không đặc hiệu cho ung thư tuyến tiền liệt, không thể phân biệt được mức PSA bất thường do ung thư tuyến tiền liệt và các bệnh lý không phải ung thư.
• Khó phân biệt giữa các loại ung thư phát triển chậm và những loại có khả năng phát triển nhanh hơn và lan rộng trong cơ thể.
• Có thể dẫn đến chẩn đoán quá mức, khiến người bệnh phải thực hiện các xét nghiệm hoặc thủ thuật chẩn đoán/điều trị không cần thiết.

Chính vì những ưu và nhược điểm này, nhiều tổ chức y tế khuyến cáo việc sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt bằng PSA cần được cá nhân hóa, cân nhắc dựa trên độ tuổi, yếu tố nguy cơ và tư vấn kỹ lưỡng giữa bác sĩ và người bệnh.

Xét nghiệm PSA có cả ưu điểm và nhược điểm trong sàng lọc ung thư tuyến tiền liệt

9. Câu hỏi thường gặp về xét nghiệm PSA (FAQ)

Giải đáp các câu hỏi thường gặp về xét nghiệm PSA:

9.1. Xét nghiệm PSA bao nhiêu tiền?

Chi phí xét nghiệm PSA hiện nay đao động trong khoảng 100.000 - 700.000 đồng tùy thuộc vào các yếu tố:

• Cơ sở y tế thực hiện.
• Loại kỹ thuật phân tích.
• Loại xét nghiệm PSA (các xét nghiệm PSA thành phần thường có giá cao hơn xét nghiệm PSA toàn phần)

Để biết mức giá chính xác, người bệnh nên liên hệ trực tiếp với cơ sở y tế dự định thăm khám.

9.2. Làm xét nghiệm PSA có cần nhịn ăn không?

Xét nghiệm PSA là xét nghiệm máu nhưng không yêu cầu nhịn ăn. Bạn có thể lấy máu xét nghiệm vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày mà không ảnh hưởng đến kết quả. Tuy nhiên, nếu xét nghiệm PSA được thực hiện cùng các xét nghiệm máu khác (như đường huyết, mỡ máu), bác sĩ có thể yêu cầu nhịn ăn theo chỉ định chung của gói xét nghiệm.

9.3. Chuẩn bị gì trước khi làm xét nghiệm PSA?

Để kết quả xét nghiệm PSA phản ánh chính xác tình trạng tuyến tiền liệt, bạn nên lưu ý một số điểm quan trọng trước khi lấy máu:

• Tránh quan hệ tình dục hoặc xuất tinh ít nhất 24 giờ trước khi xét nghiệm.
• Hạn chế các hoạt động gây áp lực lên vùng tuyến tiền liệt như đạp xe đường dài hoặc tập luyện cường độ cao trong vòng 1–2 ngày trước xét nghiệm.
• Nếu vừa trải qua các thủ thuật tiết niệu (đặt ống thông, nội soi bàng quang, sinh thiết tuyến tiền liệt…), nên hoãn xét nghiệm PSA theo tư vấn của bác sĩ.
• Thông báo đầy đủ cho bác sĩ về các loại thuốc đang sử dụng, đặc biệt là thuốc điều trị phì đại tuyến tiền liệt hoặc nội tiết tố. Không tự ý ngưng thuốc nếu chưa có chỉ định y tế.

Giải đáp các câu hỏi thường gặp về xét nghiệm PSA

10. Xét nghiệm PSA ở đâu tại Hà Nội?

Xét nghiệm PSA là một phần trong quy trình tầm soát ung thư tuyến tiền liệt toàn diện. Trung tâm Y khoa NeoMedic là cơ sở tầm soát ung thư chất lượng cao tại Hà Nội, được nhiều người tin tưởng khi có nhu cầu xét nghiệm và phòng ngừa các bệnh lý nguy hiểm. Ưu điểm khi tầm soát ung thư tại NeoMedic:

• Thăm khám và tư vấn bởi đội ngũ chuyên gia Ung bướu đầu ngành.
• Hội chẩn đa chuyên khoa giúp kết luận chẩn đoán toàn diện, hạn chế bỏ sót các dấu hiệu bất thường quan trọng.
• Gói khám tầm soát ung thư linh hoạt, cá nhân hóa theo từng trường hợp, bao gồm tầm soát ung thư tuyến tiền liệt.
• Hệ thống xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh hiện đại, cho kết quả nhanh và chính xác.
• Quy trình thăm khám tại NeoMedic được xây dựng khoa học, dịch vụ chuyên nghiệp, thông tin khách hàng được bảo mật nghiêm ngặt.
• Chi phí xét nghiệm PSA và các marker ung thư khác hợp lý, minh bạch, phù hợp cho cả tầm soát định kỳ và theo dõi lâu dài.

Liên hệ ngay hotline 0968 636 630 để được tư vấn chi tiết!

Tóm lại, xét nghiệm PSA là công cụ quan trọng giúp phát hiện sớm bất thường tuyến tiền liệt và hỗ trợ bác sĩ đưa ra hướng xử trí kịp thời. Đừng bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo sức khỏe tuyến tiền liệt và hãy trao đổi với bác sĩ khi cần xét nghiệm.

Nguồn:

1. Michael K. David; Stephen W. Leslie, 2024. Prostate-Specific Antigen. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557495/.

2. Radiopaedia, 2025. Prostate specific antigen. https://radiopaedia.org/articles/prostate-specific-antigen-1.

3. Alina G Sofronescu, 2025. Prostate-Specific Antigen Testing. https://emedicine.medscape.com/article/457394-overview#showall.

4. Medline Plus. Prostate-Specific Antigen (PSA) Test. https://medlineplus.gov/lab-tests/prostate-specific-antigen-psa-test/.