Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh trong thai kỳ và những điều cần lưu ý

Trong các lần khám thai, siêu âm là phương pháp chẩn đoán hình ảnh trong thai kỳ quen thuộc nhất với mỗi gia đình. Tuy nhiên, ngoài siêu âm, nhiều trường hợp mẹ bầu được bác sĩ chỉ định làm thêm chụp cộng hưởng từ (MRI), X-quang hoặc cắt lớp vi tính (CT) để hỗ trợ chẩn đoán các vấn đề sức khỏe của mẹ và thai nhi. Mỗi phương pháp sẽ có mục đích sử dụng khác nhau và cách tạo hình ảnh riêng. Trong bài viết dưới đây của Trung tâm Y khoa NeoMedic sẽ giúp mẹ hiểu rõ hơn về những phương pháp này và những trường hợp cần thực hiện.

Siêu âm sử dụng sóng âm, MRI sử dụng từ trường và sóng vô tuyến, cả hai đều không dùng tia X. X-quang và CT sử dụng bức xạ ion hóa, nhưng không có nghĩa tất cả các lần chụp đều gây hại cho thai nhi. Bác sĩ chọn phương pháp dựa trên câu hỏi cần chẩn đoán, vị trí khảo sát, thời điểm mang thai và tình trạng của mẹ. Thai phụ nên thông báo tình trạng mang thai trước khi chụp chiếu và không tự bỏ một kiểm tra thật sự cần thiết. [1 - 4]

Những phương pháp chẩn đoán hình ảnh trong thai kỳ

Chẩn đoán hình ảnh giúp bác sĩ nhìn thấy những bộ phận bên trong cơ thể mà thăm khám thông thường chưa thể quan sát trực tiếp. Trong thai kỳ, có những lần kiểm tra nhằm theo dõi thai nhi, nhưng cũng có trường hợp cần tìm nguyên nhân đau, chấn thương hoặc dấu hiệu bệnh ở mẹ. Không phải phương pháp nào cũng dành để kiểm tra thai định kỳ. Mỗi lần chỉ định đều cần xuất phát từ câu hỏi cụ thể mà bác sĩ muốn làm rõ.

Siêu âm thai

Siêu âm tạo hình ảnh nhờ sóng âm, không sử dụng tia X. Đây là phương pháp thường được bác sĩ sản khoa sử dụng để theo dõi thai kỳ vì có thể quan sát thai nhi và nhiều cấu trúc liên quan. Tuy vậy, kết quả thu được còn phụ thuộc vào tuổi thai, tư thế thai, điều kiện khảo sát, loại đầu dò và mục tiêu của buổi khám. Nếu cần xem kỹ một cơ quan cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định buổi siêu âm chuyên sâu thay vì chỉ lặp lại khảo sát thông thường. [1, 5, 7]

• Đánh giá thai nhi: Tùy giai đoạn, bác sĩ có thể quan sát các đặc điểm hình thái hoặc theo dõi sự phát triển. Thai phụ có thể hỏi hôm nay bác sĩ đã kiểm tra những phần nào, bởi ảnh trên màn hình chưa nói hết nội dung buổi khám.
• Quan sát những yếu tố xung quanh thai: Các khảo sát phù hợp có thể cung cấp thông tin về nhau thai và nước ối. Bác sĩ sẽ giải thích các thông tin ấy cùng tuổi thai và kết quả thăm khám.
• Làm rõ một nghi vấn cụ thể: Khi khám hoặc lần siêu âm trước xuất hiện điểm cần tìm hiểu thêm, bác sĩ có thể đề nghị khảo sát tập trung. Đây là bước tìm thêm thông tin, chưa phải kết luận đã có bệnh.

Đọc thêm: Lịch khám thai chuẩn theo từng giai đoạn mẹ bầu cần biết

Siêu âm là phương pháp chẩn đoán hình ảnh trong thai kỳ

MRI, X-quang và CT

Khi siêu âm chưa đủ thông tin hoặc mẹ cần được kiểm tra một bệnh lý khác, bác sĩ có thể cân nhắc kỹ thuật bổ sung. MRI, X-quang và CT tạo hình ảnh theo những cách khác nhau. MRI không sử dụng tia X, trong khi X-quang và CT có sử dụng tia X. Tuy nhiên, có dùng tia X hay không mới chỉ là một yếu tố, chưa đủ để quyết định phương pháp nào thích hợp cho một người bệnh đang mang thai. [1 - 4]

• Chụp cộng hưởng từ (MRI): Máy sử dụng từ trường và sóng vô tuyến để tạo hình ảnh. Khi siêu âm chưa giải đáp được câu hỏi quan trọng, hoặc cần khảo sát một vấn đề sức khỏe của mẹ, bác sĩ có thể cân nhắc MRI nếu phù hợp. MRI không phải kiểm tra bắt buộc sau mọi lần siêu âm có kết quả bất thường.
• Chụp X-quang: Phương pháp sử dụng tia X để thu hình ảnh của một vùng cơ thể. Nếu mẹ có vấn đề sức khỏe cần đánh giá, bác sĩ sẽ cân nhắc vị trí chụp, khả năng thu được thông tin cần thiết và các lựa chọn khác trước khi chỉ định.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT): CT cũng dùng tia X nhưng tạo hình ảnh dạng lát cắt để khảo sát cấu trúc bên trong cơ thể. Trong một số tình huống cần chẩn đoán, bác sĩ có thể nhận thấy CT phù hợp hơn những phương pháp khác, khi đó cần đánh giá lợi ích và nguy cơ của trường hợp cụ thể.

Nếu được đề nghị X-quang hoặc CT, mẹ bầu có thể hỏi bác sĩ vì sao phương pháp ấy cần thiết và có lựa chọn nào khác phù hợp.

Trong những trường hợp cần chẩn đoán, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định chụp CT

So sánh các phương pháp và mức độ an toàn

Khi nhận giấy chỉ định chụp chiếu, hai điều thai phụ thường muốn biết là kỹ thuật có dùng tia X không và nguy cơ với em bé được đánh giá thế nào. Hai câu hỏi này liên quan với nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau. Trước hết, siêu âm và MRI không dùng bức xạ ion hóa, còn X-quang và CT có dùng. Tiếp theo, với từng trường hợp, bác sĩ phải cân nhắc mục đích khảo sát và đặc điểm lần kiểm tra thay vì gắn một mức nguy cơ chung cho tất cả. [1 - 4]

Phương pháp chẩn đoán hình ảnh trong thai kỳ sử dụng tia X

Bức xạ ion hóa là loại năng lượng được sử dụng trong X-quang và CT để tạo ảnh. Khi đánh giá một chỉ định trong thai kỳ, bác sĩ không chỉ hỏi có tia X hay không, mà còn xem vùng nào được chụp và phương pháp đó sẽ giúp xử lý vấn đề sức khỏe gì. Bảng dưới đây giúp phân biệt nhanh đặc điểm của từng kỹ thuật, không phải công cụ để người bệnh tự thay đổi chỉ định. [1, 3, 4]

Trước khi chụp, thai phụ nên nói rõ mình đang mang thai hoặc có khả năng mang thai. Sau đó, hãy hỏi bác sĩ cần tìm thông tin gì từ hình ảnh và kết quả sẽ giúp lựa chọn cách chăm sóc ra sao.

Lưu ý về thuốc tương phản và siêu âm Doppler

Một số lần chụp cần thuốc tương phản để bác sĩ quan sát rõ hơn phần cơ thể đang khảo sát. Siêu âm Doppler cũng khác siêu âm hình ảnh thông thường ở mục đích đánh giá dòng máu và cách sử dụng năng lượng siêu âm. Bác sĩ sẽ xem xét những yếu tố ấy theo mục đích buổi kiểm tra. [1, 2, 5, 6]

• Thuốc tương phản trong MRI: Gadolinium không được dùng thường quy khi mang thai. Nếu bác sĩ đề xuất MRI có sử dụng loại thuốc này, thai phụ cần được giải thích lý do, lợi ích thông tin chẩn đoán dự kiến và những điểm còn chưa chắc chắn. Đây phải là quyết định chuyên môn, không phải lựa chọn bổ sung để hình ảnh đẹp hơn. [1, 2]
• Thuốc cản quang khi chụp CT: Một số lần chụp có thể liên quan đến thuốc cản quang chứa iod. Thai phụ cần cho bác sĩ biết tình trạng mang thai và các thông tin sức khỏe liên quan để được đánh giá phương án cụ thể. Nếu còn băn khoăn, hãy hỏi bác sĩ lợi ích của thuốc cản quang trong lần chụp cụ thể và các phương án thay thế. [1, 3]
• Siêu âm Doppler: Doppler giúp đánh giá thông tin về dòng máu khi bác sĩ có chỉ định phù hợp. Các tổ chức chuyên môn khuyến nghị sử dụng siêu âm có mục đích y khoa và hạn chế thời gian, mức phát năng lượng không cần thiết, đặc biệt với những kỹ thuật Doppler ở giai đoạn thai sớm. [5 - 7]

Siêu âm để kiểm tra y khoa khác với một buổi kéo dài chỉ để quay video hoặc lưu hình ảnh. Buổi siêu âm nên phục vụ mục đích theo dõi sức khỏe, thay vì kéo dài chỉ để có nhiều ảnh hoặc video. [5, 6]

Siêu âm Doppler đánh giá về dòng máu thai nhi

Khi nào bác sĩ chỉ định chẩn đoán hình ảnh trong thai kỳ?

Trước khi chọn máy siêu âm, MRI hay CT, bác sĩ cần xác định câu hỏi sức khỏe phải làm rõ. Bác sĩ muốn biết tình trạng thai nhi có cần theo dõi thêm hay không, hay người mẹ đang có biểu hiện bệnh cần làm rõ? Hai mục tiêu đó dẫn đến những cách khảo sát khác nhau. Hình ảnh sắc nét chưa chắc trả lời đúng vấn đề nếu dùng sai kỹ thuật. [1, 7]

Kiểm tra thai nhi và theo dõi thai kỳ

Trong chăm sóc trước sinh, siêu âm thường là phương pháp đầu tiên để cung cấp thông tin về thai nhi. Nội dung kiểm tra phụ thuộc giai đoạn mang thai, nhu cầu theo dõi và những vấn đề được phát hiện qua thăm khám. Có buổi tập trung vào các đặc điểm hình thái, có buổi nhằm theo dõi sự phát triển hoặc xem lại một thông tin chưa rõ. Một kết quả siêu âm cần được bác sĩ giải thích cùng các dữ liệu khác của thai kỳ, ảnh đẹp hoặc video rõ không tự bảo đảm mọi cấu trúc đều đã được kiểm tra đầy đủ. [1, 7]

• Quan sát hình thái và sự phát triển: Bác sĩ thực hiện những khảo sát phù hợp để ghi nhận thông tin cần thiết ở giai đoạn đó. Nếu một phần chưa quan sát rõ, người bệnh nên hỏi nguyên nhân và kế hoạch đánh giá tiếp thay vì tự suy luận có bất thường.
• Đánh giá nước ối và nhau thai: Các cấu trúc này có thể được đưa vào nội dung siêu âm theo mục đích từng lần kiểm tra. Kết quả cần được bác sĩ đặt cùng tuổi thai và diễn biến theo dõi, không nên đọc một chỉ số tách khỏi toàn bộ phiếu khám.
• Kiểm tra chuyên sâu khi có lý do: Khi bác sĩ nghi ngờ vấn đề cụ thể hoặc siêu âm chưa cung cấp đủ thông tin, có thể cần khảo sát chuyên biệt hay phương pháp hình ảnh bổ sung. Quyết định đó không áp dụng giống nhau cho mọi thai phụ.

Nếu người khám chỉ được báo siêu âm kết quả bình thường nhưng chưa hiểu đã đánh giá những gì, hoàn toàn có thể đề nghị bác sĩ giải thích ngắn gọn các phần chính của lần kiểm tra. Những câu hỏi hữu ích là: mục tiêu hôm nay là gì, có chi tiết nào chưa quan sát được và lần theo dõi kế tiếp nhằm kiểm tra điều gì?

Chẩn đoán bệnh lý của mẹ khi mang thai

Trong thai kỳ, người mẹ vẫn có thể bị chấn thương hoặc mắc bệnh cần kiểm tra. Khi khám, bác sĩ hỏi thời điểm và diễn biến triệu chứng trước khi cân nhắc phương pháp phù hợp. Nếu chỉ quan tâm thai nhi mà bỏ qua một vấn đề sức khỏe quan trọng ở mẹ, quá trình chẩn đoán có thể bị chậm. Vì thế, khi bác sĩ chỉ định chẩn đoán hình ảnh, mục đích đôi khi là kiểm tra cơ thể mẹ chứ không phải chụp thai nhi. Phương pháp được lựa chọn theo dấu hiệu lâm sàng và câu hỏi cần giải quyết. [1, 3]

• Chấn thương hoặc vấn đề cơ xương khớp: Một người mẹ bị ngã hay đau sau chấn thương cần được thăm khám. Tùy vị trí nghi ngờ tổn thương và kết quả khám, bác sĩ sẽ cân nhắc có cần chụp hình ảnh, khảo sát vùng nào và chọn phương pháp nào phù hợp.
• Triệu chứng ở ngực hoặc đường hô hấp: Khi có biểu hiện cần tìm nguyên nhân, bác sĩ có thể đánh giá xem một kỹ thuật hình ảnh có giúp đưa ra quyết định chăm sóc hay không. Người bệnh không nên tự chọn hoặc tự loại bỏ X-quang chỉ dựa trên nỗi lo chung về tia X.
• Đau bụng hoặc dấu hiệu bất thường khác: Một số tình huống đòi hỏi bác sĩ xác định nguyên nhân càng rõ càng tốt. Siêu âm có thể là một lựa chọn phù hợp trong nhiều trường hợp, nhưng nếu không trả lời được câu hỏi cần thiết, nhóm điều trị sẽ cân nhắc phương pháp khác theo tình hình cụ thể.

Hai thai phụ cùng bị đau bụng vẫn có thể được bác sĩ chỉ định cách kiểm tra khác nhau. Bác sĩ sẽ cân nhắc lợi ích thu được từ hình ảnh cùng những nguy cơ của phương pháp và của sự chậm trễ trong chẩn đoán. Người bệnh nên thông báo tuổi thai nếu biết, hồ sơ trước đó và các điểm đang lo lắng, để cuộc trao đổi tập trung vào quyết định cần thiết. [1, 3] Khi nhận kết quả, thai phụ nên hỏi bác sĩ hình ảnh giải đáp vấn đề nào, điểm nào còn chưa rõ và có cần theo dõi tiếp không. Nếu có phim chụp cũ, mang theo để bác sĩ đối chiếu khi phù hợp.

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh trong thai kỳ được bác sĩ chuyên khoa chỉ định

Xử trí khi đã chụp X-quang hoặc CT nhưng chưa biết có thai

Một số phụ nữ chỉ biết mình có thai sau lần chụp X-quang hoặc CT. Tên kỹ thuật thôi chưa cho biết thai nhi đã tiếp xúc với bao nhiêu tia X hoặc có nguy cơ gì. Bác sĩ cần biết lần chụp diễn ra khi nào, khảo sát vùng nào và có những thông số gì. Đừng tự kết luận rằng thai chắc chắn bị ảnh hưởng, cũng đừng bỏ qua chuyện này vì nghe người khác nói mọi lần chụp đều vô hại. [4]

Bước đầu tiên là trao đổi với bác sĩ sản khoa về lần kiểm tra đã thực hiện. Những thông tin càng cụ thể sẽ càng hữu ích cho bác sĩ khi xem có cần đánh giá thêm hay không. Nếu chưa nhớ rõ, người bệnh có thể liên hệ nơi chụp để xin lại hồ sơ thay vì tự ước tính mức tia X trên mạng. [4]

• Ghi lại thời điểm chụp. Nếu biết ngày đầu của kỳ kinh cuối hoặc đã có ước tính tuổi thai, hãy thông báo cho bác sĩ. Không cần tự suy luận từ mốc thời gian rằng thai đã hoặc chưa chịu ảnh hưởng.
• Xác định vùng cơ thể được khảo sát. Chụp đầu, ngực và vùng bụng/chậu không giống nhau về điều kiện thai nhi có thể tiếp xúc với tia X. Hãy nói rõ vị trí được chụp, kể cả khi lúc đó chưa hề biết mình mang thai.
• Cho biết loại kiểm tra và thông tin thuốc dùng kèm. Nếu nhớ đã chụp X-quang hay CT, có sử dụng thuốc cản quang hay không, hãy cung cấp thông tin đó. Nếu không chắc, có thể kiểm tra trong phiếu chụp hoặc hỏi lại cơ sở thực hiện.
• Mang theo kết quả và hồ sơ kỹ thuật nếu có. Giấy chỉ định, kết quả đọc phim và thông tin lần chụp giúp bác sĩ hiểu tình huống. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể trao đổi thêm với chuyên gia chẩn đoán hình ảnh hoặc chuyên gia phù hợp để đánh giá mức tiếp xúc trong lần chụp.

Những thông tin trên giúp bác sĩ đánh giá tình huống chính xác hơn. Thai phụ không cần tự tính liều tia X hay tự suy đoán ảnh hưởng. Nếu đang có triệu chứng hoặc một chỉ định mới chưa thực hiện, hãy trao đổi trực tiếp với nhóm điều trị để thống nhất kế hoạch phù hợp.

Câu hỏi về các phương pháp chẩn đoán hình ảnh trong thai kỳ

Chụp X-quang khi chưa biết mang thai có chắc gây hại không?

Không. Tên phương pháp chụp chưa đủ để xác định ảnh hưởng đến thai nhi. Mức tiếp xúc của thai nhi có thể rất khác nhau giữa những vùng chụp và cách thực hiện. Hãy mang thông tin lần chụp tới bác sĩ sản khoa để được giải thích theo tình huống cụ thể. Đừng tự dự đoán hậu quả hoặc đưa ra quyết định quan trọng về thai kỳ khi chưa được đánh giá. [4]

MRI khi mang thai có cần thuốc tương phản không?

Không. Nhiều lần MRI được thực hiện mà không cần thuốc tương phản. Gadolinium thường được hạn chế trong thai kỳ, bác sĩ chỉ cân nhắc khi lợi ích chẩn đoán dự kiến đủ quan trọng và cần thiết. Nếu được đề nghị MRI, hãy hỏi trước phương án chụp có thuốc hay không, lý do dùng thuốc và thông tin nào bác sĩ cần thu được từ kết quả. [1, 2]

Có nên tự hủy lịch chụp CT đã được chỉ định?

Đừng tự hủy lịch trước khi trao đổi lại với bác sĩ chỉ định. Hãy thông báo rõ mình mang thai, hỏi mức độ cấp thiết và các phương pháp có thể thay thế nếu phù hợp. Quyết định cuối cùng cần dựa trên nguy cơ bỏ sót bệnh của mẹ và đặc điểm lần chụp, không chỉ dựa trên sự lo sợ tia X. [1, 3]

Mẹ bầu không tự ý hủy lịch chụp CT

Chẩn đoán hình ảnh trong thai kỳ không chỉ là siêu âm thai mà, mỗi phương pháp giúp trả lời những câu hỏi khác nhau, với đặc điểm an toàn và giới hạn riêng. Khi hiểu mục đích của phương pháp chụp,mẹ bầu cần trao đổi với bác sĩ minh đang mang thai để được tư vấn phương pháp phù hợp với tình trạng của mình.

Liên hệ với Trung tâm Y khoa NeoMedic để được tư vấn chi tiết!

Bài viết nhằm cung cấp kiến thức y khoa phổ thông, không thay thế thăm khám, đánh giá nguy cơ hoặc chỉ định chẩn đoán hình ảnh của bác sĩ cho từng thai kỳ.

Tài liệu tham khảo

1. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Guidelines for Diagnostic Imaging During Pregnancy and Lactation. Committee Opinion No. 723 (2017): https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2017/10/guidelines-for-diagnostic-imaging-during-pregnancy-and-lactation
2. RadiologyInfo. MRI Safety During Pregnancy: https://www.radiologyinfo.org/en/info/pregnancy
3. RadiologyInfo. CT Safety During Pregnancy: https://www.radiologyinfo.org/en/info/safety-ct-pregnancy
4. RadiologyInfo. Can Medical Imaging Hurt a Fetus?: https://www.radiologyinfo.org/en/info/safety-hiw_10
5. AIUM. Appropriate Use of Medical Ultrasound: https://www.aium.org/resources/blog/blog-post/the-scan/2026/10/20/statement-on-the-appropriate-use-of-medical-ultrasound
6. AIUM. Prudent Use and Safety of Diagnostic Ultrasound in Pregnancy: https://www.aium.org/resources/official-statements/view/prudent-use-and-safety-of-diagnostic-ultrasound-in-pregnancy
7. AIUM. Standard Diagnostic Obstetric Ultrasound Practice Parameter (2024): https://doi.org/10.1002/jum.16406